• دسته‌بندی نشده

تیم، تیمچه



تیمچه شکلی کشیده و دالان مانند دارد که یک سر آن در قیزیستی بازار و سر دیگر آن در بازار کلچی است و از هر دو طرف، ورودی دارد. این دو ورودی از لحاظ معماری هم ارزش اند؛ اما (امروزه عملا ورودی جنوبی از قیز بستی بازار) ورودی اصلی است. هر دو ورودی قاعده ای به شکل نامتعارف ولی متقارن و رسمی بندی ظریف و پیچیده دارند و به فضای نیم شش دو سر دالان متصل می شوند. شکل قاعده در طول تیمچه تغییری نمی‌یابد؛ و دارای دهانه‌ها و طاق و قوس‌های مشابه و متوالی است که آن را به الگوی دالان یا بازارچه شبیه کرده است. طاق میانی اندکی مرتفع‌تر است و رسمی بندی با تویزه های گچی دارد که به شمسه‌ای شانزده پر با روزنی مدور در وسط ختم می شود. از یازده طاق تیمچه، دو طاق دیگر نیز، که نسبت به طاق میانی قرینه یکدیگرند، رسمی بندی دارند؛ اما با طرحی ساده‌تر که به شمسه‌ای هشت‌پر و روزنی هشت‌گوش ختم می‌شود. به این ترتیب، فضا بی‌تغییری در قاعده آن و صرفا با افزایش ارتفاع طاق میانی و رسمی بندی ظریف‌تر و روزن آن دارای مرکز شده است. گذشته از این سه روزن میانی، در طرفین هر طاق و در ابتدا و انتهای تیمچه، روزنهایی با قوس جناغی تعبیه شده است. این مجموعه روزن‌ها و کلا شیوه نور پردازی فضا بر هندسه منظم و مرکز و آغاز و انجام فضا و بر ضرباهنگ منظم آن تأکید می کنند.
حجره ها در طرفین تیمچه نشسته‌اند و بعضا پستوهای کوچک و بزرگ دارند. در زیرزمین بعضی حجره‌ها، انبار کوچکی هست که ورودی آن در جلو حجره در کف تیمچه قرار دارد و با درپوش چوبی پوشانده شده است. در جلو همه حجره های طبقه بالا، ایوانچه ای بوده است که امروزه وجود ندارد. این ایوانچه‌ها به هم مرتبط بوده و در طرفین طبقه بالا، رواق گونه ای پدید می‌آورده اند. با این رواق، ارتباط حجره‌ها با یکدیگر و با پلکان واقع در طرفین فضاهای ورودی تیمچه ممکن می‌شده است. (ترکیب زیبای درگاه پله ها نیز شایان توجه است). با وجود ایوانچه ها، حجم داخلی در طبقه فوقانی تراش می‌خورده و قوس‌ها برجسته‌تر و فضا سبک‌تر جلوه می کرده و رسمی‌بندی نیم‌طاق ایوانچه ها نیز بر ظرافت فضا می‌افزوده است. متأسفانه در زمانی – بنا بر قول کسبه و آنچه از ترکیب و شکل پنجره‌ها بر می آید، احتمالاً در زمان پهلوی اول – ایوانچه‌ها را به حجره‌ها افزوده‌اند. در نتیجه، اگرچه این بنا کاملا زنده و سالم است؛ چنین تصرفی از زیبایی آن کاسته و کیفیت فضایی آن را دگرگون کرده است. انگیزه این تصرف معلوم نیست؛ زیرا برای دسترس حجره ها به پلكان، به جای رواق حذف شده، در پس آنها راهروی کشیده‌اند که نه تنها موجب صرفه جویی در سطح و بزرگ تر شدن حجره ها نشده، بلکه به جای رواقی دلباز و زیبا و متنوع با دهانه های کاربندی شده، فضایی تنگ و تاریک و طویل پدید آمده است.

گنجنامه / تیمچه مظفریه