• دسته‌بندی نشده

زاویه


خانقاه‌های درویشان به سرعت ازدیاد یافتند. و هم در آستانه قرن چهارم و پنجم هجری، در خراسان بیش از دویست خانقاه و زاویه وجود داشته. جلابی فقط در خراسان قریب سیصد تن از افراد شایسته و دلیر «سپاه خراسانی مردان خدا» دیده بوده و عقیده داشت که خورشید عشق عرفانی و پیشرفت طریقت در طالع خراسان است. در خراسان به ویژه خانقاه‌های مشهور شیخ ابوسعید فضل الله مهنوی، وشبح ابوالحسن خرقانی قرار داشته. گذشته از درویشانی که دائما و یا مدتی مدید در خانقاه‌ها مسکن داشتند، بسیاری از درویشان خانه به دوش نیز فقط در موسم زمستان در آن امکنه منزل می‌گزیدند. شیخ سری سقطى خطاب به صوفیان چنین می‌گفت: «بهار آمد و درختان جامه برگ بر تن کردند و شما را باید به سیر جهان پردازید!» درویشان جهانگرد و خانه بدوش صدقه می‌طلبیدند و این کار کاملا مشروع و حتی برای نمو و علو روح ایشان سودمند شمرده می‌شده (زیرا که می‌بایست غرورو خویشتن خواهی را در نهاد ایشان بکشد) – به شرطی که فقط به قدر حاجت یک روزه سئوال کنند. ولی مباشر امور معاشی خانقاه، حق داشت برای درویشانی که در آن خانه مشترک صوفیان زندگی می‌کردند، برای آینده نیز صدقه طلب کنند و آذوقه و سوخت ذخیره نماید.




توضیح کوتاهی لازم است و آن این‌که واژه خانقاه به معنی محل تربیت و سکونت سالکان و کلمه رباط به معنی پاسگاه مرزی و کاروان سرای و خانقاه و معانی دیگر. و واژه بقعه به معنی آرامگاه و بنایی مسقف، و دیگر بناها هم هر یک دارای معنی خاصی است. در حالی که در بعضی از کتاب‌ها، واژه رباط و زاویه و بقعه و خانقاه و جز آن در هم آمیخته و گاهی یکی در معنی دیگری به کار رفته است، این آمیختگی بدان علت است که ابتدا صوفی وارسته‌ای، محلی را برای عزلت و اقامت خود و پذیرایی از یاران برگزیده و در آن‌جا سکونت می‌کرد. این چنین جایی زاویه نامیده می‌شد و چون در آن‌جا به تربیت مریدان و سالکان می‌پرداخت، آن را رباط و خانقاه می‌گفتند و چون محل دفن و تربت او می‌گردید، بدان جا بقعه و حظیره گفته می‌شد و اگر برای تعلیم قرآن و حدیث مورد استفاده قرار می‌گرفت، مدرسه نامیده می‌شد. چنان که رباط و خانقاه و بقعه و حظیره و… شیخ کبیر، ابو عبدالله بن خفیف شیرازی ۳۷۱ هجری، در طول تاریخ وجودی خود به مناسبت، به نام‌های مختلف موسوم گردیده است.