• دسته‌بندی نشده

صفاریان






خشونت سیاسی
ناصر فکوهی

دسترسی

خشونت سیاسی
ناصر فکوهی

صفاریان

بیشتر

صفاریان (۸۶۷ تا ۱۴۹۵ میلادی) یک سلسله دیگر ایرانی را بر پا کردند(۲۸). این سلسله که در راس آن فردی از طبقات پایین اجتماعی به نام یعقوب لیث قرار داشت، در سیستان ظاهر شد. سیستان به دلیل دور بودنش از مرکز خلافت و اقلیم نامساعد و سخت آن همواره محلی برای تنش‌ها و شورش‌های اجتماعی بر ضد خلفا به حساب می‌آمد. جنبش صفاریان در چارچوب دو گروه از این جنبش‌ها قرار می‌گرفت: نخست در چارچوب عیاران یعنی جنگجویانی که بر پایه سنت‌های جوانمردی و کمک به مردم نیازمند، نظامی مستقل را در سیستان تشکیل داده بودند و زیر رهبری رؤسای خود که به آن‌ها سرهنگ می‌گفتند در جنگ‌های مختلف شرکت می‌کردند. و سپس در چارچوب حرکت خوارج یعنی مخالفان تندرو خلافت که در سیستان نفوذ زیادی داشتند. یعقوب خود سنی مذهب بود اما گرایش سختی به ملی گرایی و احتمالا حتی گرایش شعوبی داشت. صفاریان بر خلاف طاهریان حکومت خود را از خلفا دریافت نکرده بودند و به دلیل پیوند و نزدیکی زیادی که با طبقات پایین داشتند، در رفتارهای خشونت‌آمیز خود گرایشی ضد اشرافی از خود نشان می‌دادند که آن‌ها را رو در روی دو قدرت طاهری وسامانی قرار می‌داد. از این رو همین قدرتها نیز بودند که به شدت در برابر صفاریان ایستادند و در حالی که دستگاه خلافت وجود آن‌ها را به عنوان حاکمان سیستان و فارس به ناچار به رسمیت شناخت، سامانیان اجازه ندادند که توسعه قلمرو آن‌ها به خراسان کشیده شود و امیر اسماعیل بن احمد سامانی، عمرولیث را در سال ۹۰۰ میلادی شکست داد و اسیر کرد. پس از این شکست صفاریان در حد حاکمان محلی باقی ماندند و به دلیل پیوندهایی که با مردم داشتند توانستند خود را حفظ کنند و زیر سلطه غزنویان و سپس مغول‌ها تا اواخر قرن ۱۵ میلادی باقی بمانند.

کمتر


اهمیت امرای نخستین صفاری در تاریخ خلافت نسبت به مدت فرمانروایی آنها نامتناسب بوده است، زیرا عصر درخشش قدرت دولت صفاری از پنجاه سال فراتر نرفت. صفاریان مدت‌های دراز پس از این به نشان دادن دلیری پای فشردند، اما به ندرت توانستند در بیرون مرزهای ولایت بومیشان سیستان قدرتی کسب کنند. اهمیت امرای نخستین صفاری تشکیل امپراتوری پهناور اما مستعجلی در مشرق عالم اسلام بود، که از بامیان و کابل در مشرق تا اهواز و اصفهان در مغرب امتداد داشت. صفاریان نخستین شکاف عظیم را در تمامیت قلمرو عباسی ایجاد کردند. طاهریان از میان ملازمان نظامی و اداری خلفا برخاسته بودند. امرای طاهری همانند ولات عباسی موافق خلفا و نهاد دینی مذهب سنت بودند. اما یعقوب‌بن‌لیث قدرتش در سیستان را به ارث یا از طریق وابستگی اداری به دست نیاورد. تصرف نواحی شرقی و جنوبی ایران به دست یعقوب، انتقال آرام قدرت نبود، بلکه بیشتر تحمیل رژیمی از طریق اشغال نظامی به شمار می‌آمد. بنابراین، رژیم مزبور تا زمانی پایید که امرای صفاری قدرت آن را داشتند که قلمرو خود را در برابر رقبایشان نگه دارند. هنگامی که خلفا کشورگشایی‌های یعقوب و عمرو را تأیید کردند – عمل تأیید از دیدگاه خلافت به منزله اعطای حکومت بود – تأییدشان از سر اکراه بود؛ از این رو چون رقبایی نظیر رافع‌بن‌هرثمه‌الیساری و اسماعیل‌بن‌احمد سر برآوردند که می‌توانستند در برابر صفاریان درایستند، خلفا بی‌درنگ منشور حکومت صفاریان را پس گرفتند. در واقع این سامانیان ماوراءالنهر بودند که سرانجام با غلبه بر عمروبن‌لیث خراسان را از کف صفاریان بیرون کردند، و عاقبت جانشینان ضعیف‌تر عمرو دست نشانده آنها گردیدند.

برادر یعقوب به نام عمرولیث (265 – 287) پس از مرگ وی زمام امور را به دست گرفت و برای تثبیت موقعیت خود چندی با خلیفه بغداد از در دوستی درآمد و به دفع مخالفین پرداخت اما سرانجام میان او و خلیفه اختلاف افتاد و خلیفه محرمانه اسماعیل‌بن‌احمد سامانی را علیه او برانگیخت و در جنگی که بین طرفین در گرفت عمرو دستگیر شد و در زندان خلیفه المعتضد در سال 298 در گذشت. عمرولیث علاوه بر قوت در سیاست و جنگجویی شعر دوست و شاعر پرور نیز بود و شعرایی چون فیروز مشرقی و ابوسلیک گرگانی در دوران او ظهور کردند، وی عشق مفرط به ایجاد ابنیه و کاروانسرا و رباط جهت آسایش مسافرین داشت، بعضی از مورخین بنای جامع عتیق شیراز را آثار او می‌دانند، بنا به گفته اغلب مورخین موقعی که عمرولیث صفاری در سال 281 هجری مشغول آماده کردن لشکریان خود جهت جنگ با خلیفه بوده است دست به کار ساختن مسجد جامع گردیده است. ابوجعفراحمدبن‌محمد معروف به بانویه (311 – 352) مردی دانشمند بود و به مجالست با حکما میلی وافر و از علوم خود اطلاع داشت. پسرش خلف‌بن‌احمد (352 – 393) نیز مردی ادیب و دانشمند و حامی ادبا و علما بوده است در ترجمه تاریخ یمینی چنین آمده است که وی مردی کریم و سخی و انعام او دربارۀ اهل علم و ارباب هنر شایع و مستفیض بود. وی علما و فضلای معروف را گرد آورد تا تفسیری کامل بر قرآن مجید بنویسند و بیست هزار دینار برای انجام این خدمت اختصاص داده بود و این نسخه نفیس در مدرسه صابونیه نیشابور مخزون بود تا حادثه غز در سال 548 اتفاق افتاد و سپس اضافه می‌نماید که این نسخه امروز به تمام و کمال در شهر اصفهان در کتابخانه آل خجند موجود است. می‌گویند عمرو در دوران امارت خویش هزار رباط و پانصد مسجد آدینه و مناره احداث کرد و پل‌های فراوان در نقاط مختلف قلمرو حکومت خویش ساخت.