آرامگاه کورش ( پاسارگاد )






به مسافت ۶۰۰ متر شمال شرقی آرامگاه بقایای کاخ معظمی وجود دارد که یک ستون آن برجای مانده است وسعت این کاخ مجموعاً ۲۶۲۰ متر مربع بوده و طول آن تقریباً شرقی غربی ۵۶ متر و پهنای آن تقریباً شمالی جنوبی ۴۴متر و مشتمل بر تالار بزرگ ۸ ستونی در وسط و چهار ایوان در چهار سمت و اطاق‌هایی در دو گوشه بوده است- ستون‌ها و آستانه‌ها و ازاره‌ها و جرزهای دو جانب ایوان‌ها و کف کاخ از سنگ سفید بوده پایه ستون‌ها و سرستون‌ها و کف آستانه‌ها و سکوها و زینت کف ایوان‌ها از سنگ سیاه بوده است و اساساً به کار بردن سنگ‌های سفید و سیاه در کاخ‌های پاسارگاد یکی از امتیازات مخصوص این ابنیه است- ارتفاع ستون موجود مجموعاً ۴۴/۱۳ متر بوده بر بالای جرزهای سنگ سفید که در انتهای ایوان‌های کاخ قرار دارد به خط میخی به زبان‌های پارسی و بابلی و عیلامی جمله «من (هستم) کورش شهریار هخامنشی» منقور است- قسمت مهم فرش سنگی سفید تالار مرکزی و ایوان جنوبی این کاخ را برای احداث بنای اسلامی سابق الذکر از بین برده‌اند- برسنگ‌های سیاه درگاه‌های تالار کاخ مزبور نقوش برجسته وجود داشته قطعات و نمونه‌های عالی آن در کاوش‌های ۱۳۲۹ به دست آمده است- ایوان شمال شرقی این کاخ دارای ۴۸ ستون در دو ردیف و ایوان جنوب غربی دارای ۲۸ ستون در دو ردیف بوده هریک از ایوان‌های شمال غربی و جنوب شرقی هم ۱۶ ستون در دو ردیف داشته است- ارتفاع تالار مرکزی کاخ در حدود ۱۶ متر و ارتفاع ایوان‌ها مجموعاً در حدود ۶ متر می‌رسیده است.
به مسافت کمی بیش از ربع کیلومتری شمال غربی کاخ بار کورش آثار کاخ بزرگ دیگری دیده می‌شود که وسیع‌ترین کاخ‌های پاسارگاد به شمار می‌رود و مجموع وسعت آن ۳۴۲۷ متر مربع (۴۴‍‍×۵/۷۷) بوده تالاری در وسط و ایوان‌های طولانی در جوانب شمال غربی و جنوب شرقی داشته است. تالار مرکزی دارای ۵ ردیف در ۶ ردیف جمعاً سی ستون از سنگ سفید بوده ته ستون‌های چهارگوش زیبای آن با کف‌سازی عالی تالار نمونه گویای سلیقه و استادی فراوان بنیاد گزاران کاخ به شمار می‌رود. در هریک از دو انتهای تالار یک ردیف پایه به موازات ستون‌ها ساخته بودند و می‌رساند طاقنماها و شاه‌نشین‌هایی در دو جانب تالار وجود داشته است- ایوان جنوب شرقی دارای چهل ستون در دو ردیف و ایوان شمال غربی دارای ۲۴ ستون در دو ردیف بوده قسمت عمده ته ستون‌ها و بخشی از کف سنگی آنها باقی است از دو فضای واقع در دو انتهای تالار مرکزی اثری باقی نمانده است که معلوم دارد ایوان یا اطاق‌هایی بوده باشد- سنگ سیاه دارای نقوش برجسته با خطوط میخی به نام کورش بوده که قطعاتی از آن کشف گردیده است- ماده قرمز رنگ برای درزگیری سنگ‌ها و قطعات گل با سفیدکاری نازک گچ و آجرهای قرمز رنگ به ابعاد ۵/۵×۳۲×۴۵ سانتیمتر از مختصات دیگر این کاخ به شمار می‌رود. ارتفاع تالار مرکزی این کاخ احتمالاً قریب ده متر و ارتفاع بام ایوان‌های آن بالغ بر ۵/۶ متر می‌گشته است.


آثار تپه نوشیجان که متعلق به قرن هشتم تا نیمه اول قرن ششم قبل از میلاد است شامل یک آتشگاه و یک قلعه نظامی و یک تالار تشریفاتی با چهار معبر می‌باشد (۹).
در سال ۸۰۰ قبل از میلاد در گودین تپه (۱۰) یکی از فرمانروایان کوچک ماد کاخ حصار داری بنا می‌کند. تالار اصلی بنا دارای شش معبر است و سقف آن بر پنج ردیف ستون که هر ردیف شامل شش ستون می‌باشد استوار شده است . با استفاده از این ستون‌ها دو راهرو و یک محل برای زندان یا انبار آذوقه ایجاد شده است و هریک از این راهروها دارای سه معبر می‌باشد.
در نوشیجان و گودین تپه نمای بناها به‌وسیله پیش‌آمدگی‌های موجود در فواصل منظم، هماهنگی یافته است.
تالار شش معبره گودین تپه در مسیر توسعه تالارسازی به‌عنوان اولین گام و شاید یک الگو در کاخ هخامنشی پاسارگاد مورد استفاده قرار گرفته است.
در میان صفحات تاریخ معماری کاخ‌سازی هخامنشی سه دوره متمایز وجود دارد که اولین دوره از سال ۵۵۰ قبل از میلاد در طراحی یکی از کاخ‌های پاسارگاد با ایجاد یک تالار بزرگ که برخلاف تالار مادی گودین تپه با یک مستطیل بزرگ که دارای سه معبر است آغاز می‌شود. قسمت شمالی شرقی آن کاملاً طولانی و ستون‌دار است و دو اطاق شبيه برج در گوشه شمال غربی و جنوب غربی آن ساخته شده است.
دوره دوم از سال ۵۲۰ قبل از میلاد شروع می‌شود که نمونه بناهای مربوط به این دوره را در دشت گوهر که میان نقش رستم و تخت جمشید واقع است ایجاد کرده‌اند.
تفاوت اساسی این بنا با آنچه قبل از آن ساخته شده در طبقه اول آن است و به‌خصوص می‌توان گفت که طرح تالار مرکزی آن با تالارهای مربع شکل آپادانا در تخت جمشید و تالار شوش اختلاف فاحش دارد بدون این‌که تمام این بناها در نمای خارجی با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
احتمال دارد که کاخ دشت گوهر در زمان سلطنت کمبوجیه ساخته شده باشد.
نمونه سومین دوره معماری هخامنشی را در کاخ‌های آپادانای تخت جمشید و کاخ شوش که ابعاد آن‌ها تقریباً به یک اندازه است می‌بینیم. چهار برج پیش‌آمده نسبت به سایر قسمت‌ها در گوشه‌های بنا تعبیه شده و هر دو بنا از پازارگاد و دشت گوهر بسیار بزرگ‌تر می‌باشند. ضمناً این دو کاخ در وسط باغ بنا نشده‌اند بلکه ضلع جنوبی آن‌ها همان دیوار جنوبی باغ نیز هست.
در هر دو کاخ، اوج توسعه و تکامل هنر معماری هخامنشی را در تالارهای مربع شکل مرکزی آن‌ها مشاهده می‌کنیم. طرح آپادانا نشان می‌دهد که یک فضای سبز تشریفاتی است نه مسکونی.
کاخ‌های مسکونی (۱۱) در تخت جمشید برای مطابقت با تالار تشریفات به‌صورت یک فضای مربع شکل مرکزی و تعدادی اطاق در اطراف این فضا ایجاد شده‌اند.






مطالب مرتبط