مناره





گزیده کتاب:


تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی
محمد یوسف کیانی

تشکیل هنر اسلامی تقریباً با روی کار آمدن سلسله اموی در سال 41 هجری مصادف و این امر با انتقال مرکز خلافت از مدینه به دمشق بی‌ارتباط نبود. تغییر مرکز حکومت، مسلمانان را مستقیماً با هنر بیگانه یعنی هنر ایران و روم آشنا کرد و از همین زمان بود که هنر دوره بنی‌امیه، که التقاطی از هنر سرزمینهای همجوار بود راه تازه‌ای در پیش گرفت. با توجه به اینکه معماری اسلامی در طول هزار و چهارصد سال، علاوه بر تأثیرپذیری از عواملی مانند مذهب، سیاست، اقتصاد و وضعیت جغرافیایی، در هر دوره‌ای سبک و شیوه‌ای خاص داشته، برای شناسایی بهتر نویسنده آن را به سه دوره متمایز «معماری اسلامی از آغاز تا عصر سلجوقیان»؛ «معماری اسلامی از آغاز دوره سلجوقیان تا دوره تیموریان» و «معماری ایران از آغاز دوره صفویان تا عصر حاضر» تقسیم کرده است. هر فصل دارای تصاویر رنگی و سیاه و سفید و نقشه بناهاست.

دسترسی


آشنایی با معماری اسلامی ایران د
محمد کریم پیرنیا / غلامحسین معماریان


دسترسی


معماری دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی


کاوشهای باستانشناسی حکایت از آن دارد که سابقه معماری ایران به حدود هزاره هفتم قبل از میلاد می رسد. از آن زمان تاکنون پیوسته این هنر در ارتباط با مسائل گوناگون به ویژه علل مذهبی، توسعه و تکامل یافته است. احداث نیایشگاهها در دوران اسلامی بیش از هر نوع بنای دیگر مورد نظر بوده است. معماری ایران با سبکهای گوناگون و نقشه های متفاوت و تزیینات با شکوه، خانه خدا را شکوه و جلائی دیگر بخشید. مقابر و آرامگاههای بزرگان دین و سیاست نیز همانند نیایشگاهها با نقشه های متفاوت، پوششهای گنبدی و تزییناتی چون گچ بری، کاشیکاری و آجرکاری، معماری دوره اسلامی را از اعتبار خاصی برخوردار ساخته اند. احداث مدارس، بعد از اینکه فضای آموزشی از نیایشگاهها جدا و شیوه تدریس دگرگون شد، شکل تازه ای گرفت. فضای معماری مدارس نیز هم زمان با تحولات معماری مساجد وارد مرحله جدیدی شد و معماران با پیروی از ویژگیهای معماری مساجد، مدارس را نیز کم و بیش با همان خصوصیات بناکردند. تکایا، حسینیه ها و مصلی ها در بافت بسیاری از شهرها جای ویژه ای داشته و در ایام سوگواری به خصوص محرم مورد استفاده عاشقان ائمه اطهار بوده است. کتاب حاضر در شانزده فصل به بررسی معماری مساجد؛ مقابر؛ مدارس؛ حسینیه ها، تکایا، مصلی ها؛ قلاع؛ پلها؛ آب انبارها؛ حمامها؛ کاروانسراها؛ کاخها؛ مناره ها پرداخته و سپس هنجار شکل یابی معماری اسلامی ایران؛ قوسها در معماری اسلامی؛ گنبدها در معماری اسلامی؛ معماران، استادکاران دوران اسلامی؛ هنرمندان دوران اسلامی بیان می شود. کتاب برخوردار از تصاویر سیاه و سفید و رنگی و نمونه است.

دسترسی

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

مناره یا منار

بیشتر



منار یا مناره به ‌معنی جای نور و نار، و در اصطلاح بنایی است بلند و باریک که در کنار مساجد و بقاع متبرکه جهت اذان‌گویی و یا به‌عنوان میل راهنما در کنار جاده‌ها مساجد ـ کاروانسراها و یا مدارس و دارالضیافه‌ها احداث می‌گردیده و به علت روشن نمودن چراغ یا آتش برفراز آن جهت راهنمایی در شب، به مناره یا محل نور موسوم شد.
مولفین المنجد آن را به عنوان موضع النور می‌خوانند.
مولف فرهنگ عمید در این رابطه می‌نویسد:
“منار به فتح میم ” جای نور، جای روشنائی، ساختمان برج مانند که در کنار راه می‌سازند برای چراغ روشن کردن یا راهنمائی
دهخدا در لغت نامه خود مناره را چنین تعریف کرده است :
“مناره ماخوذ از تازی. مناره جوتره وقار (ناظم الاطبا). نشان که در راه از سنگ و خشت بپا کنند و در اصل لغت بمعنى چراغپایه باشد. ظاهراً وجه تسمیه آن باشد که سابق برای راه یافتن مسافران چراغی بر مناره می‌افروختند زیرا که در بلاد عرب، به شبها میروند.”
در فرهنگ آنندراج چنین آمده است:
… چراغدان یا جای بلند که برای چراغ افروزند چرا که صیغه ظرف است به معنی جای نور و مجازاً جای بلند از آن گفتند و دو ستون که از خشت و با سنگ بر یمین و شمال مساجد بنا کنند. شاید که در زمان قدیم برآن چراغ می‌افروخته باشند، به همین سبب آن را مناره گویند به ‌زیادتی تحتانی غلط محض است و نیز منار نشان که در راه برپا کنند
با توجه به تعاریف فوق می‌توان گفت که کلمه منار و مناره مشتق از اولین کاربردی بود که این بناها داشته‌اند. بنابراین پیش از آن‌که مناره‌ها در کنار مساجد جهت اذان‌گوئی بکار روند برجهای راهنمائی بوده‌اند که مسافران را چه در روز روشن و چه در شب تار هدایت می‌کرده‌اند.
هنگامی به فن معماری اسلامی عموماً  و مناره خصوصاً در ایران پی خواهیم برد که حتی الامکان در مورد کاربرد اولیه آن بررسی و تحقیق کرده باشیم. هرچند در این گفتار صرفا مناره‌های دوره اسلامی منظور نظر می‌باشد. لیکن از آن‌جا که معماری این دوره در ایران بدون تردید، با تغییراتی، ریشه در طرح‌های معماری قبل از اسلام دارند، اشاره به تاریخچه کوتاهی از معماری مناره‌های قبل از اسلام نیز ضروری می‌نماید.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی




مناره در قبل از اسلام

بیشتر




از آثار و علایم مناره‌های قبل از اسلام که تعداد بسیار اندکی از آن در ایران باقی مانده چنین برمی‌آید که منار با هدف راهنما بودن در دوران قبل از اسلام ساخته می‌شده است. بعضی از مورخین و باستان‌شناسان هر بنایی که برآن آتش فروزان وجود داشت منار می‌خوانند تا جایی که به زیگورات چغازنبیل در شوش و کعبه زرتشت در فارس که هیچ شباهتی به منار ندارند نیز نام منار نهاده‌اند که این با آنچه تحت میل و مناره آمده تفاوت فاحش دارد.
هرچند اکنون در کنار مناره‌های این دوران نشانه‌ای از ساختمان دیده نمی‌شود ولی می‌توان گفت که منارها نشانگر وجود آتشکده‌ها وآتشگاه‌های بزرگی بوده‌اند که اثبات آن خود محتاج به بررسی و تحقیق بیشتری خواهد بود.
قدیمی‌ترین منار با برج راهنمای موجود میل نورآباد معروف به میل اژدها متعلق به دوره اشکانیان می‌باشد که در غرب نورآباد ممسنی قرار گرفته است.این میل دارای حدود ۷ متر بلندی بوده و قاعده و تمام بدنه آن با سنگهای سفید تراش منظم ساخته شده است. پلکان میل اژدها در درون برج قرار دارد و بر بالای آن آتشدان سنگی جای داشته است
از زمان ساسانیان نیز مناری با خصوصیات متفاوت با منار فوق بجای مانده که اکنون در مرکز شهر باستانی فیروزآباد به صورت توده جسمی از سنگ و گچ خودنمایی می‌کند، منار به‌صورت چهارضلعی ساخته شده و به ‌وسیله پلکانی که بر بدنه بیرونی مناره احداث شده بود به بالای آن نیز می‌رفته‌اند. ارتفاع منار که در ابتدا بیش از ۳۳متر بوده و در حال حاضر 26 متر می‌باشد.
ابعاد منار در پایین بیش از ۱۱ متر است و هرقدر بدنه منار بالاتر می‌رود از پهنای آن کاسته می‌شود. با آن‌که ویرانی بسیار به بنا راه یافته ولی امروزه پایه مرتفع و قطور آن در وسط ویرانه‌های فیروزآباد برافراشته است و از مسافت دور جلب نظر می‌نماید. این بنا از این نظر که تنها منار بجای مانده از قبل از اسلام باتمام خصوصیاتش می‌باشد از نظر تاریخ معماری، منحصربه‌فرد و دارای اهمیت فراوانی است.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

تحول مناره در دوران اسلامی

بیشتر

تاریخ احداث اولین مناره در دوران اسلامی بر ما نامعلوم است و ظاهراً چنین به نظر می‌رسد که پیدایش مناره کمی پس از ظهور مساجد صورت گرفت لیک منادیان خبر و موذنان آغاز اسلام جایگاهی بر رفیع‌ترین بنای شهر که دارای مرکزیت هم بوده داشته‌اند.
چنان‌که به نوشته سمهودی، بلال حبشی موذن خاص پیامبر اکرم بر بام خانه حفصه دختر عمر بن خطاب اذان می‌گفت.
از مجموعه تواریخ و  نوشته‌های پراکنده مورخین و سیاحان چین مستفادمی‌گردد که احداث منار به صورت کنونی نخستین بار بعد از اسلام در زمان خلافت امویان صورت گرفته است.
آندره گدار معتقد است که فکر احداث منار در زمان خلافت امویان در سوریه (ظاهرا مقصود مسجد جامع دمشق) ظاهر گردیده است.
برکتیبه تاریخی منار شیخ دانیال خنجی در خنج لارستان که مورخ به سال ۷۱۱ هجری است. در باب پیدایش اولین منار چنین آمده است:
بعد فان المناره فی الاسلام… وقد صح اول بناء مناره فی الاسلام عمر بن عبد العزیز رضی الله عنه …
ترجمه:
به تحقیق صحیح‌ترین آنها، اولین کسی که مناره‌ای در اسلام بنا کرد عمربن عبدالعزیز بود که خداوند از اوراضی باشد.
مولف کتاب تاریخ قم در مورد احداث نخستین مناره عالم اسلام عقیده دارد که:
« اولین مناره‌ای که در عالم اسلام ساخته شد مناری بود که ابودلف قاسم بن عیسی در زمان خلافت معتصم در کنار مسجد سامرا احداث نمود…»
با توجه به مدارک و متون تاریخی که ارائه خواهد شد ادعاهای سه گانه فوق درست به نظر نمی‌رسد:
اولاً از ظواهر امر چنین برمی‌آید که مقصود گدار مسجد دمشق باشد که در زمان خلافت ولید بن عبدالملک احداث گردیده است، در این صورت باید گفت که وی به کتب و نوشته‌های تاریخی اسلامی دسترسی نداشته و با متون تاریخی چون فتوح البلدان بلاذری خطاط مقریزی و البلدان این فقیه که تاریخ اولین ماذنه را در اواخر نیمه اول و اواخر نیمه دوم قرن اول هجری ذکر کرد‌ه‌اند، ملاحظه ننموده است.
ثانیاً مناری که طبق کتیبه منار تاریخی خنج، توسط عمربن عبدالعزیز  ساخته شده متعلق به سال ۸۸ هجری قمری است در صورتی که تاریخ احداث منار مساجد بصره ـ عمر و در مصر و منار مسجد جامع دمشق مقدم بر آن است.
ثالثاً نظر مولف کتاب قم نیز نمی‌تواند درست باشد چرا که هنگام احداث منار ابودلف در سامرا که در ربع اول قرن سوم صورت گرفت ده‌ها منار در کشورهای اسلامی وجود داشتند که به چند اثر مهم آن به ترتیب قدمت اشارت خواهد رفت:
قدیمی‌ترین تاریخی را که برای ایجاد ماذنه ومناره بیان کرده‌اند سال 44  و 4۵ هجری است، بلاذری در این موردمی‌نویسد که در این سال زیاد بن ابیه، والی بصره، همراه با مسجد جامع در این شهر مناره‌ای به شکل ستاره‌های کنونی از سنگ احداث کرد.
دومین مناره، مناره‌های چهارگانه مسجد عمرو در خطاط مصر است که در سال ۵۴ هجری توسط مسلم بن مخله والی مصر در زمان معاویه ساخته شد.
مهم‌ترین منار که به سال 85 ـ 86 هجری از طرف ولید بن عبدالملک ساخته شد منار مسجد جامع دمشق در هنگام توسعه این مسجد بود.
علینقی وزیری در مورد احدات این مناره می‌نویسد:
« وقتی خواستند در چهار طرف مسجد چهار مناره بسازند برای ساختن مناره‌ها نیز از برج ناقوس‌ها کلیسای یحیی در دمشق استفاده کردند و مناره‌ها را به صورت برج‌های مرتفع مکعب شکل ساختند ـ
چهارمین مناری که به بنای آن اقدام گردید مناره مسجد پیغمبر اکرم (ص) در مدینه بود که توسط عمربن عبدالعزیز والی مکه و مدینه از سوی ولید بن عبدالملک ایجاد شد ۔
موذنه جامع فیروان تونس ـ موذنه مسجدالحرام مناره جامع قرطبه به‌ترتیب قابل ذکراند.
از دیگر مناره‌های مهم می‌توان از منار ابودلف قاسم بن عیسی بن ادریس بن معقل بن عمیر عجلی که در خلافت معتصم عباسی در کنار مسجد مجلل سامرا احداث شد نام برد . این بنا در شمال سامرا بر پاست و ۱۲ متر ارتفاع دارد.  راه‌پله آن خارجی و در فضای باز است که به صورت حلزونی دور محور اصلی می‌پیچد صعودمی‌نماید.
مناره مهم دیگر در سال ۲۲۰ هجری از طرف متوکل خلیفه عباسی در کنار مسجد جامع در سامرا ساخته شد که هم ماذنه ومحل افراشتن لوای خلافت بود که به نام ملویه شهرت بافت. ارتفاع این مناره ۵۲ متر است و در تارک آن کلاهک قرار داشته که اکنون خراب است. دکتر مصطفوی معتقد است که احداث این دو مناره از شیوه ساختمانی فیروزآباد الهام گرفته است.
شک نیست که مناره‌های سال‌های اولیه اسلام دارای فرمی ساده و احیاناً به صورت برخی کوتاه با سایبانی بوده‌اند که به‌تدریج در سالیان بعد به‌شکل تکامل‌یافته‌تری درآمده‌اند.
از آن‌جا که غرض از این گفتار بررسی اجمالی در باره مناره‌های ایران است دامن سخن جمع نموده و به تاریخچه کوتاهی درباره مناره‌های اولیه دوره اسلامی که اشاره شد بسنده می‌کنیم.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

پیدایش و تحول منارها در ایران

بیشتر

از آن‌جا که طرح و نقشه برخی از مساجد قرون اولیه اسلامی ایران از مساجد بدوی مسلمانان الهام گرفته در بعضی از باستان‌شناسان این فکر را تداعی کرده که عناصر خاص مساجد یعنی منبر و محراب ومناره نیز ابداع اعراب بوده سپس مورد تقلید و معماران ایرانی واقع شده است.
من‌جمله پروفسور آندره گدار معتقد است که محراب و منبر و مناره از اعراب به ایران نفوذ کرده است، وی چگونگی این دهش و منشاء آن را روشن نکرده است و خواننده نوشته‌های وی ظاهراً تصور خواهد کرد که مناره را اعراب، قبل از اسلام به‌کار می‌برده و پس از ظهور اسلام با فرم منطبق با کاربرد اسلامی به ایران داده‌اند در حالی‌که قبل از پیدایش مناره در کشورهای اسلامی، منار در مملکت ایران و ممالک مفتوحه به‌کار می‌رفته که با مقایسه منار فیروزآباد با منارهای مسجد سامرا و ابودلف و با توجه به این‌که منار فیروزآباد بیش از سه قرن پیش‌تر از منارهای عراق ساخته شده گواه این مدعاست که برعکس، اعراب از نقشه و طرح منارهای ایران سود جسته و در دوران اسلامی با فرم و عنوان مناسب با بنیادهای مذهبی مورد توجه قرار داده‌اند.
با توجه به این مسئله که در قرون اولیه از خشت به عنوان مصالح عمومی در منارها استفاده می‌شده، آثاری از این بناها به جای نمانده است. در باب این‌که اولین منار در ایران در چه زمانی و در کجا احداث شد اطلاعاتی در دست نیست. اگر گفته گیرشمن را، که منار مسجد جامع شوش در قرن اول هجری یعنی هم‌عصر مسجد جامع دمشق ساخته شده، درست بدانیم بدون تردید، می‌توان گفت که این منار جزء اولین منارهایی است که در ایران بعد از اسلام، به عنوان ماذنه در کنار مساجد جلوه گر شده است. از آن‌جا که مناره مسجد شوش دارای بدنه استوانه‌ای بود از نظر ارائه مناره‌های استوانه‌ای با پلکان از داخل در ایران حائز اهمیت خاص است.
در مسجد تاریخانه دامغان که یکی از قدیمی‌ترین بناهای اسلامی ایران و متعلق به قرن دوم هجری‌ست نیز مناره‌ای از خشت و گل با پایه‌ای چهار‌ضلعی وجود داشته که پس از چندین سال منهدم شده و مناره کنونی در کنار آن احداث گردیده است.
قرن سوم هجری، معماری ایران شاهد پیدایش اولین مناره آجری است. خصوصیات مهم این عنصر معماری این است که به‌صورت میل ساده و منفرد به عنوان میل راهنما، و گاهی متصل به مسجد بوده است. شاید اولین مناره آجری باقیمانده از قرن سوم، منار منفرد قم باشد که بنا به گفته مولف کتاب قم در سال 291 هجری در دوره حکومت یحیى بن اسحق با خودیاری عرب اشعری میان شهر جدید اسلامی و شهر قدیم کمیدان (قم) بنیان گردید تا صدای موذن به هر دو شهر برسد. از تصادفات متناسبه کلمه «منار» برابر 291 ماده تاریخ بنای آن شده است.
منار مزبور که ابتدا در کنار مسجد ابوالصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری که در سال ۲۶۵ ساخته شده قرار گرفته و دارای طرح استوانه‌ای با راه‌پله مارپیچی درونی بود. این منار به‌مرور زمان فرسوده شد و قسمت‌هایی آز آن فرو ریخت تا در سال 1191 هجری بوسیله یکی از امراء زند مرمت گردید و نمای آجری کنونی از همین مرمت بجای مانده است.
بعد از مناره شوش و تاریخانه دامغان و مناره میدان کهنه قم می‌توان به منار مسجد جورجیر اصفهان که در بین سالهای385ـ ۳۶۶ هجری ساخته شده اشاره کرد.
مافروخی (۴۲۱ ه) در کتاب محاسن اصفهان در مورد مسجد جورجیرمی‌نویسد:
«کافی الکفا صاحب بن عباد یک مسجد نو و کوچکتری بنا نهاد که از حیث ارتقاع مکان و استحکام بنیان به جامع قدیمی مزیت داشت. مسجد مزبور در میان معماران جهان به قشنگی و بلندی و آرایش مناره‌اش که یکصد گز ارتفاع داشته معروف و مشهور بود. بنظر می‌رسد که هم مسجد وهم سار از خشت ساخته شده بود.»
مقدسی در کتاب احسن التقاسیم مورخ به سال ۳۷۵ هجری از جامعی نام می‌برد که دارای ستون‌های گرد بود. و در جنوبش منار گلی بلندی به ارتفاع 70 گز وجود داشته است. چنین بنظر می‌رسد که منار نام برده همان منار جورجیر باشد. با توجه به تاریخ تالیف کتاب می‌توان منار را منش به قبل از سال ۳۷۵ هجری دانست.
مناره خشتی مسجد جامع فهرج که مناری الحاقی است یعنی بعد از احداث مسجد، ساختمان آن صورت گرفته بیانگر مهارت استادان و معماران ایرانی است که به این دوره تعلق داشته‌اند. شاید بتوان گفت که کهن‌ترین منار آجری موجود با تمام خصوصیاتش مناره ایاز یا ارسلان جاذب واقع در ۴۰ کیلومتری شهر مشهد می‌باشد. این منار که به صورت میل آجری ست از آثار دوره سلطان محمود غزنوی (389ـ421) هجری به‌حساب می‌آید۔
عده‌ای آن را به ارسلان جاذب حکمران طوس در دوره غزنوی نسبت می‌دهند. برخی دیگر آن را به سلطان محمود غزنوی منتسب می‌دانند که به‌خاطر علاقه زیادی که به غلام خود ایاز داشته به نام وی احداث کرده است. این منار در ابتدا به صورت منفرد ساخته نشده بود، بلکه در قسمت جنوب شرقی آثار دیواری که به منار تکیه داشته دیده می‌شود و این می‌رساند که منار به بنائی متصل بوده است.
اهمیت این بنا از آن جهت است که شاید یگانه اثر معماری دوره غزنوی در خاک کنونی ایران باشد. همزمان با این منار می‌توان از منار سلطان محمود غزنوی در غزنه نام برد که در بین سالهای ۳۸۸ تا ۴۱۲ هجری ساخته شده است.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

تحول مناره در قرن پنجم و ششم :

بیشتر


با به حکومت رسیدن سلجوقیان و انتخاب شهر اصفهان به پایتختی، این شهر مجد و عظمت گذشته خود را باز یافت. به‌خصوص در دوره ملکشاه و سلطان سنجر سلجوقی و در وزارت خواجه نظام الملک، اصفهان یکی از مهمترین بلاد دنیا و یکی از آبادترین آن‌ها بوده و این پادشاهان و وزیر و عمال و اعیان دیگر سلجوقی در آن شهر ابنیه بزرگ و جالب توجه من‌جمله منارهای بلند و عالی ساختند که هنوز آثار تعدادی از آن‌ها برجاست. در حقیقت انتساب، شهرت و اعتبار اصفهان به شهر منارها را می‌توان مدیون وجود تعداد زیادی مناره بجای مانده از این دوره دانست.
در همین عصر بر ایالت قومس (استان سمنان کنونی) شخصی به نام امیراجل بختیار معروف به ابوحرب بختیار ممدوح منوچهری دامغانی حکمرانی می‌کرد. وی بانی بناهای متعددی در این ایالت بود که از اهم آن می‌توان به منار مسجد جامع سمنان منار تاریخانه دامغان اشاره کرد.
با توجه به شباهت قسمتی از تزیینات منار مسجد جامع دامغان به منار تاریخانه، انتساب زمان احداث این منار را به این دوره متقن می‌سازد.
دوره سلجوقیان را می‌توان دوران درخشان معماری ایران به خصوص در احداث مناره به حساب آورد. نه تنها دامغان، اصفهان، سمنان از این دوره آثار و یادگاری گرانبها را در آغوش دارند، بلکه نمونه‌های منارهای منفرد این دوره را می‌توان در سبزوار، کرات تایباد، قم، ساوه، کاشان، کرمان، نائین، گلپایگان، بسطام و دشت‌های وسیع سیستان و بلوچستان و بسیاری از شهرها و قصبه‌ها و دهکده‌های بزرگ مشاهده نمود که به مرور در طرز بنای آن‌ها تطوراتی راه یافته و به مرور تزیینات آن‌ها افزوده شده است. به طور ی‌که اهل فن از دیدن هر مناره و کیفیت تزیین آن‌ها بر قدمت هریک می‌توانند پی ببرند.
برای آشنا شدن با منارهای این دوره به چند نمونه از منارهای ایران که یکی پس از دیگری ساخته شده‌اند و بعضی از آن‌ها هم دارای تاریخ هستند اشاره می‌شود:
پس از منارهای قم و سنگ بست، سمنان و دامغان می‌توان از مناره کاشان نام برد که در کنار دارالحکومه با دیوارهای ساده بدون هیچ‌گونه نقوش و تزیینات ساخته شده است.
این مناره در سال ۴۴۰ هجری به ارتفاع ۴۷ متر بنیان گردید، ولی در قرن اخیر قسمت بالای آن از محور اصلی اندکی انحراف یافت و کمرگاه آن خمیده گشت. در نتیجه مجبور شدند که قسمت فرازین آب را خراب کنند چنان‌که ارتفاعش اینک از 20 متر تجاوز نمی‌کند.
در جانب شمال غربی صحن مسجد جامع تفرش مناره‌ای است به قطر ۲ متر و ارتفاع ۲۰ متر که دارای کتیبه‌ای به خط کوفی که اکثر کلمات آن فرو ریخته می‌باشد. از سبک بنا تقدم بنیان آن بر مناره ساوه مورخ به سال 4۵۲ و تاخر بنای آن از مناره منفرد قم مستفاد می‌گردد.
منار مسجد سرخ ساوه از آثار عهد سلجوقیان و مورخ به سال 4۵۳ هجری قدیمی‌ترین مناره تاریخ‌دار کشور به حساب می‌آید.
بعد ازآن از منار پامنار زواره مورخ به سال ۴۶۱، مسجد جامع کاشان به مورخ سال ۴۶۶،مناربرسیان مورخ به سال 491 که در عصر سلطنت برکیارق و وزارت مجد‌الملک براوستانی ساخته شد می‌توان نام برد، مناره چهل‌دختران اصفهان مورخ ۵۰۱ ـ مناره کار (۵۰۵ ه) ـ منار بسطام ۵۱۲ ه، مناره گز (۵۲۰ ــ۵۲۵) منار مسجد سین، مناره مسجد علی و منار مسجد ساریان و منار دهکده زیار و منار رهروان (حدود ۵۷۵) به ترتیب در لیست منارهای سلجوقی قرار دارند.
ناگفته نماند که منارهایی از دوره سلجوقی و در قرن پنجم در قم ساخته شد که می‌توان به منارهای احداثی میرابوالفضل عراقی به سال ۴۲۷ در خارج شهر (۳۶) و مناره‌های کمال الدین ثابت وزیر در سال 527 در داخل شهر اشاره کرد که اکنون از آن‌ها اثری وجود ندارد.
چنین به نظر می‌رسد که سازه‌های زوجی از سال ۵۴۷ هجری به بعد بر سر ایوان‌ها ظاهر شده باشد. مولف النفس که در سال ۵۵۵ هجری به تالیف این کتاب همت گماشته می‌شوند:
معلوم است در شهر قم که همه شیعه‌اند آثار اسلام و شعائر دین و قوت اعتقاد چگونه باشد از جوامعی که ابوالفضل عراقی کرده است بیرون شهر وآنچه بهاء الدین کمال ثابت کرده است در میان شهر از مقصوره‌های با زینت و منبرهای با تکلف و مناره‌های رفیع و کرای علما و نوبت عقود مجالس و کتب خانه‌های ملا از کتب، طوایف ومدرسه‌های معروف چون… ومدرسه المرتضى الکبیر شرف الدین بازینت و….
در سال 545 که سلطان سلجوقی به دست غزان گرفتار گردید، شرف الدین ابو طاهر بن على قمی وزیر بالاستقلال سلطان برای حفظ عراق از اختلال و اغتشاش به قم هجرت کرد و به احداث این مدرسه پرداخت و تا سال ۵۵۱ هجری که سلطان سنجر از زندان غزان فرار کرده در سمرقند به اریکه سلطنت تکیه زد بنای آن را به پایان رسانید.
مولف گنجینه آثار قم معتقد است که سردر مدرسه غیاثیه فعلی با دو مناره‌اش از بقایای مدرسه شرفیه است که در سال ۱۰۴۵ بر اثر سیل منهدم گردیده است.
با شباهت جالب توجهی که بین مناره‌های مدرسه غیاثیه و مسجد نظامیه ابرقو که از آن هم سردر و مناره‌ها باقی مانده وجود دارد بنظر می‌رسند که هردو بنا به یک دوره تاریخی تعلق داشته باشند. هرچند سرآغاز احداث منارهای زوجی حداقل اوائل قرن پنجم نوشته‌اند، لیکن از اوایل قرن هفتم هجری ساختن دو جفت مناره در سردر یا ایوان مساجد و مقابر محصول گردید. به گفته دونالد ویلبر درکتاب معماری اسلامی، استادانه‌ترین و از نظر معماری زیباترین وسیله اهمیت دادن به سردر که به خیابان باز می‌شود بلند ساختن آن و قرار دادن دو مناره در دو طرف آن بود.
چون منارهای مسجد آقاقلعه یزد وشیخ شهاب الدین اهری اشاره کرد.
در دوره صفوی که آن را عهد طلائی هنر معماری اگرچه در دوره مغول و تیموریان ایران دستخوش حوادث گوناگونی و ویرانی زیادی شد و بسیاری از این مساجد و مدارس و مناره‌ها ویران گردید اما آرامش که در دوره سلاطین بعد بوجود آمد و با کمک وزرای لایق و مدبر مدارس و مساجد و اماکن مذهبی با مناره‌های بلنه ساخته شد با این تفاوت که مناره‌های قرن هشتم به بعد عموما به صورت زوجی بود که برفراز ایوان می‌نشست برعکس دوره مغول که مناره از قسمت پایین تا لب ایوان در بنای مسجد یا مقبره مخفی بود بیشتر مناره‌های دوره تیموریان به‌صورت آشکار در کنار ایوان همراه با آن و یا جدا از آن احداث می‌گردید و تزیینات این مناره‌ها بیشتر به صورت کاشی‌کاری و معقلی بود، از مناره‎‌های دوره ایلخانی می‌توان به مناره‌های مسجد جامع اشترجان ـ سلطان بخت آغا اصفهان ـ مسجد جامع مظفری کرمان ـ منارهای فوشخانه ـ دارالضیافه اصفهان و از مناره‌های دوره تیموری به منارهای مسجد گوهرشاد ـ مسجد 72 تن شهید (شاه سابق) در مشهد یا فاقد تزیینات ایران می‌گویند احداث منار برعکس دوره تیموری دوباره بر بالای ایوان‌ها صورت گرفت با انواع کاشی معرق و هفت‌رنگ آراسته گردید. مسجد امام (شاه سابق) و مدرسه چهار باغ اصفهان زیباترین مناره‌های این دوره را به نمایش می‌گذارد و هرکدام از این مناره شاهکاریست از هنر معماری و هنر تزیین.
از زمان افشار به میل و منار احداثی باقی نماند، اما تعمیراتی در بعضی از میل‌ها و مناره‌ها چون میل نادری و منارهای تعمیراتی در بعضی از میل‌ها و مناره‌ها چون میل نادری و منارهای آستان قدس رضوی در این دوره صورت گرفته است که در پاره‌ای از تواریخ ذکر شده است.
در حقیقت می‌توان گفت که بعد از زمان صفوی تا دوره قاجار معماری مناره رو به افول رفت. تعداد منارهایی که در این دوران ساخته یا مرمت شد به حدی ناچیز است که نمی‌توان در تاریخچه منارسازی برای آن جای پایی پیدا کرد. منار آجری ساده مسجد جامع بروجرد که از آثار دوره زندیه به حساب می‌آید نیز نمی‌تواند اطلاعات قابل ملاحظه‌ای از منارهای این دوره بدست دهد.
در دوره قاجاریه با آن‌که نمونه منارهای کشیده و بلند چون منارهای حرم مطهر حضرت معصومه ـ منارهای بارگاه حضرت عبدالعظیم، یا منار و منارهای مدرسه سپهسالار قدیم (مدرسه شهید بهشتی) و جدید (مدرسه عالی شهید مطهری) نیز ساخته شد معذلک بیشتر احداث منارهای کوتاه ترجیح داده می‌شد، منارهای داخل مدرسه شهید مطهری ـ منارهای مسجد امام خمینی تهران ـ منارهای مسجد دارالاحسان سنندج و منارهای مدرسه خانم در زنجان.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

کاربرد منار:

بیشتر



از آن‌جا که بین انتخاب مکان جهت احداث منار و کاربرد منار رابطه‌ای هماهنگ و مستقیم وجود دارد می‌توان مکان احداث این نوع بنا را عملکرد آن بنا در راستای خاص آن دانست.
وجود تعداد زیادی منار و میل در تمام سرزمین پهناور ایران، چه بر سر جاده‌های کاروانسراهای قدیمی و چه بر روی تپه‌ها و ارتفاعات و چه در آغوش مساجد و بقاع متبرکه در کنار کاروانسراها و مدارس و دارالضیافه هرکدام بازگو کننده کاربردی است که این بناها داشته‌اند مهم‌ترین کاربرد منارها عبارتند از:

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی




1ـ میل راهنما:

بیشتر

شک نیست که میل‌هایی که در کنار راه‌های کاروانی قدیمی و دشت‌های وسیع به چشم می‌خورد، همان‌طور که از نامشان پیداست به صورت میل راهنما عمل کرده و هدایت‌گر رهگذران و کاروان‌ها یا پیک‌هایی بوده که از این مکان‌ها می‌گذشته‌اند مانند میل قاسم‌آباد ـ میل نادری، میل خسروگرد و میل کرات.
هرکس از دشت‌های پهناور ایران، صحاری گرم و سوزان کویری به ویژه کوره راه‌های یزد و خراسان و کرمان و سیستان وبلوچستان گذشته باشد با مشاهده هوای داغ، تپه‌های بزرگ ماسه‌ای روان که هرروز جای خود را تغییر می‌دهند در می‌یابد که وجود میل و مناره در این بیابان برهوت که نه نشان از آب و گیاه است و نه نام از آبادی فقط جهت ردیابی است و وجود آن‌ها حتی از رباط و کاروانسرا هم لازم‌تر می‌نموده است.
هرچند که در بیشتر موارد میل فقط نشان راهنما به حساب می‌آمده لیکن گاه در کنار آن‌ها هرجا که شرایط و مکان مناسب می‌نمود رباط‌ها و ساباط و آب انبارهایی نیز ساخته می‌شد به عبارت دیگر میل خود نشانگر وجود تاسیساتی بود که جهت تن‌آسایی کاروانیان وامانده و قوافل ملتهب وعطشان در صحراها احداث می‌شده چنان‌که در کنار میل قاسم‌آباد سیستان کاروانسرائی بزرگ و‌آباد بوده که به‌تدریج رو به ویرانی نهاده است. منار سنگ بست در کار مقبره ارسلان جاذب نشان از رباط بزرگی دارد.
میل‌های قبل از اسلام هیچگونه شکی در راهنما بودنشان نیست به خصوص دو اثر بازمانده از دوران اشکانی و ساسانی یعنی میل اژدها و منار فیروزآباد که بر سر شاهراه‌های فارس قرار داشته‌اند معمولاً برافراز این بنا در شب‌های تار یا روزهای مه‌آلود آتش می‌افروختند و بدینوسیله دیدگان گم کرده‌راهان را متوجه خود ساخته و به هدایت آن‌ها هست می‌گماشتند. وجود آتشدان سنگی بر فراز میل اژدها با برج نور‌آباد ممسنی موید این امر است. شاید وجه تسمیه نور‌آباد نیز بر همین اساس باشد.
عده‌ای از باستان‌شناسان معتقدند که منار فیروزآباد نشانگر آتشکده بزرگی بوده که در کنار آن وجود داشته است. در دوران اسلامی نیز میل و منار سازی جهت راهنمائی مسافران از رونق نیفتاد. هرچند کاربرد منار در مساجد و مدارس و بقاع متبرکه بیشتر به چشم می‌خورد لیکن این بناها وظیفه اصلی خود را فراموش نکرده‌اند. صحت این ادعا مبنی بر راهنما بودن منارها را می‌توان در منارهای سلجوقی مشاهده کرد که اغلب به صورت میل منفرد و عدم وابسته به ساختمان بودند بعداً براطراف آن‌ها بنای مساجد بنیان نهاده شده است مانند منار سمنان.
منار دارالضیافه درست نشانگر و راهنمای میهمانخانه‌ای بوده که درویشان و غربیان را به میهمانی شام و ناهار فرا می‌خوانده است.
به‌جاست که در این مقوله از میل‌ها و فانوس دریایی که در خلیج فارس و دریای خزر به تعداد زیادی وجود داشته نیز سخن به میان آید. این بناها منارهایی بودند که آتش برفراز آن‌ها افروخته می‌شده و به چند علت احداث می‌شده‌اند:
الف: جهت‌یابی کشتی‌ها در تاریکی شب.
ب: جلوگیری از خطر در گل نشستن کشتی‌ها.
ج: خبررسانی به پایگاهها و شهرهای زمینی و یا کشتی‌ها در صورت حمله دزدان و متجاوزین دریایی.
سیاحان و جغرافی‌دانان و مورخین که از طریق خلیج فارس سفر کرده‌اند و یا بنادر بزرگ ایران را در ازمنه گذشته دیده‌اند به کرات از وجود ویژگی‌های این بناهای دریایی سخن رانده‌اند. چنین به نظر می‌رسد که برای اولین بار فانوس‌های دریایی در خلیج فارس احداث گردیده‌اند و از این نظر اختراع آن‌ها را می‌توان منسوب به ایرانیان و جزئی از تاریخ مهندسی در ایران دانست.
آثاری از فانوس دریایی در بوشهر (ری‌شهر قدیم) و در نزدیکی شهر ایلامی لیان و نیز در قلعه بندر کنگ موسوم به قلعه پرتغالی‌ها و یک مناره دریایی در بندر انزلی باقی‌مانده است.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی




2ـ اذان‌گوئی و خبررسانی

بیشتر

مناره در اصلاح کنونی بنایی است که جهت اذان‌گوئی به کار میرفت. به همین جهت در دوران اسلامی منار، نام ماذنه نیز به‌خود گرفته است. ولی این نام مستلزم صعود موذن بر فراز آن نبوده بلکه موذن عموما در محل مناسب‌تری در مسجد اذان می‌گفته است.
دکتر زکی محمد حسین دانشمند مصری معتقد است که مناره‌های ایران بواسطه ارتفاع زیادی که داشته‌اند برای اذان‌گوئی به‌کار نمی‌رفته‌اند و اذان‌گو بالای بام مسجد اذان می‌گفتند و در واقع این مناره‌ها بیشتر برای زینت بنا به‌کار می‌رفته است.
گدار نیز به همین نظر معتقد است و می‌گوید از بین تمام منارهای اصفهان تنها مناری که برای اذان گفتن به کار میرفته منار گلدسته اصفهان می‌باشد.
هرچند که قسمت اول گفته زکی محمد حسن مبنی بر این‌که منارهای بلند برای اذان‌گویی به کار نمی‌رفته منطقی به نظر می‌رسد زیرا کسی را لااقل در دراز مدت یارای این نبود که هر صبح و ظهر و شب ده‌ها پله مارپیچ را طی کند و بعد از اذان‌گوئی از این راه برگردد، ولی این‌که منار را فقط زینت بنا می‌داند، این گفته چندان صحیح به نظر نمی‌رسد چه این‌که چند منار باقی‌مانده از دوره سلجوقی به صورت منفرد و بدون وابستگی به ساختمان و بنا دیده می‌شود بنابراین عمارت فوق را می‌توان چنین تصحیح نمود که منارهایی که در کنار ساختمان یا بر سر ایوان‌ها قرار می‌گرفت می‌توانست در القای عظمت نقش ویژه‌ای را ایفا کند.
در حقیقت می‌توان گفت منارهای بلند ایرانی بیشتر از آن‌که جنبه ماذنه داشته باشد به عنوان سمبل آوای ملکوتی در کنار مساجد و بقاع متبرکه ساخته می‌شد. چه این‌که امروزه با آن‌که موذن در پشت بلندگو اذان می‌گوید اما باز هم مناره‌ای بسیار بلند و زیبائی احداث می‌شود مانند منارهای مسجد حظیره یزد ـ منارهای مسجد جامع نارمک ـ منار مسجد جامع رفسنجان.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

3ـ منار سمبل پیروزی:

بیشتر

وقتی از منار و کاربرد آن صحبت به میان می‌آید ناگزیریم آنچه که از لحاظ معماری شبیه منار قلمداد شود در این مبحث بیان نمائیم. صحبت را به یکی از شگفتی‌ها و عجایب و اعمال غیر عادی جنایتکاران تاریخ می‌کشیم که در پی هوس‌های شاهانه چه جنایت‌ها که نیافریدند و چه سمبل پیروزی و یادبودها که به پا نکردند و برخ مردم دربند نکشیدند. منارکله از سر انسان‌های بی‌گناه و یا شورشیان سرکوب شده از این مقوله جنایات است که نه تنها در دوران مغولان خونریز و تیمور لنگ سفاک صورت گرفت بلکه در دوران صفویه و افشاریه که سلاطین آن مدعی دین پروری بودند نیز تاریخ شاهد چنین فجایعی بوده است حتی بعضی از سیاحان و جهانگردان خارجی که به ایران سفر کرده‌اند تصاویری از این منار کله ارائه داده‌اند من‌جمله توماس هربرت معتقد است که این منارها از سر شورشیان بنا گردیده تصویری را که رسم نموده ستون ساده‌ای ست که بر روی آن جمجمه انسان‌ها نقش گردیده است.
ح هانوی که از طرف دولت انگلیس در سال ۱۱۵۶ به ایران روانه شده دو جلد سفرنامه از خود به جای گذاشته است. وی تصویری را از منار کله در کتاب خود ترسیم نموده که از سر انسان ساخته شده است. تصویر دیگری که خود هانوی سوار اسب به اتفاق همراهان نشان می‌دهد این منار به صورت بهتری نمایش داده است.
از جمله منار کله‌های دیگر منارهایی هستند که از کله‌های بز کوهی و حیوانات وحشی دیگر ساخته شده‌اند. پیترودولااله این منار را اصفهان دیده و تصویر آن را نیز در سفرنامه خود آورده است. وی در این موردمی‌نویسد:
“…این منار نمی‌دانم به دلیل وجود مسجدی در نزدیک آن یا به قصد روشن کردن اطراف و یا برای دعوت موذن از مردم برای ادای فرضیه مذهبی یا امثالهم ساخته شده ولی از این جهت جالب توجه است که از صدر تا ذیل آن از کله‌های بزهای کوهی و حیوانات وحشی دیگری ترکیب شده که یک شاه یا یکی از خویشان او که سازنده منار بوده است که در یک وهله شکار همه آن‌ها را زده است.
این منار بلند است و کله‌ها یکی در کنار دیگری قرار گرفته و تعداد آن‌ها به چندین هزار می‌رسد مع‌الوصف این امر که همه آن‌ها یک مرتبه شکار شده‌اند موجب تعجب نیست. زیرا همانطور که امروزه نیز شاه بدان عمل می‌کند این شکارها چندین روز به طول می‌انجامد و هزاران نفر برای خارج کردن حیوانات از جنگل در آن شرکت می‌کنند. روی‌هم‌رفته این منار با این همه کله حیوان و شاخ‌هایی که از آن خارج شده حکایت از ذوق غیر عادی و عجیب ایرانیان می‌کند که باید گفت هیچ یک آن‌ها از این جهت به پای شاه نمی‌رسند. این منار عجیب به نام منار کله خواندهمی‌شود…
کمپفرو تاردن نیز تصاویری از منار کله حیوانات ترسیم نموده ولی تاریخ احداث آن را گوناگون گزارش کرده‌اند. از این منارها آثاری بجای نمانده است.
لازم به تذکر است که منار بجای مانده از نوع فوق الذکر که در شمال غربی شهر خوی جلب توجه می‌کند از آثار دوره زندیه است که توسط حکام دنبلی این عصر ساخته شده. منار به صورت استوانه‌ای به ارتفاع ۱۲ متر و به صورت میل منفرد می‌باشد. قسمت زیرین منار از سنگ و فست فوقانی آن آجریست و در قسمت میانی تزییناتی از شاخ بز کوهی و قوچ به کار رفته است.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
پایه:

بیشتر

به طور کلی مناره از سه قسمت پایه، ساقه یا بدنه و کلاهک یا تاج منار تشکیل شده است.
از آن‌جا که مناره با ارتفاع زیاد و مساحت کم زیر بنا، فشار زیادی را بر سطح قاعده خود تحمیل می‌کند، هرگونه سستی در پایه‌ها باعث انهدام و فرو ریختن بنا می‌گردد. به همین جهت برای استحکام و اطمینان بیشتر زمین را تا جائی که به زمین سخت برسد حفر کرده سپس با شفته و سنگ آن را پر و مستحکم می‌سازند آنگاه سکو یا پایه اصلی منار را با سنگ و آجر بنا می‌نهند.
عموماً پایه‌ها به صورت سکوهای مربع شکل یا کثیرالاضلاع می‌باشند که منار در وسط آن قرار گرفته و به بالا ادامه می‌یابد. این پایه‌ها در منار رهروان اصفهان، منار خسروگرد سبزوار، چهارگوش و در منار زیار، منار گار، منار سین به فرم هشت ضلعی دیده می‌شود. بعضی از منارها فاقد پایه بوده و منار بدون این‌که روی سکوئی قرار داشته باشد بر روی زمین قرار دارد مانند منار مسجد برسیان، منار علی و منار ساربان در اصفهان.
ناگفته نماند که اگرچه مناره‌های سلجوقی ازحیث بلندی دارای اهمیت می‌باشد ولی ابعاد پایه از اهمیت خاص برخوردار نیستند. برعکس، منارهای دوره ایلخانی کوتاه‌تر ولی اغلب دارای پایه‌های قابل توجهی به‌شکل کثیر الاضلاع می‌باشند مانند منار قوشخانه و منار دارالضیافه.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
بدنه یا ساقه:

بیشتر

شکل فرم بدنه منار در پهنه ممالک اسلامی متفاوت و دارای تنوع زیادی است و با توجه به ذوق و ابتکار معماران هرناحیه به صور گوناگون جلوه‌گر شده است. من‌جمله در فلسطین، سوریه و اسپانیا منارها دارای مقطعی مربع، و مساجد اولیه دوره عباسی در بین النهرین مخروطی شکل با پله‌های مارپیچی بیرونی می‌باشد.
در بعضی مناطق دیگر مانند منارهای سردر مسجد لارنده قونیه مورخ به سال ۶۵۵ و قطب منار دهلی از آثار اوایل قرن هفتم، نمای خارجی آن مطبق و با ایجاد شیارهای طولی و بلند از نمونه‌های زیبای تنوع شکل و فرم منار به شمار می‌آید.
از منارهای به جای مانده از دوران قبل از اسلام با پلانهای مربع چون منار فیروزآباد و منار نورآباد روبرو هستیم لیکن بعد از اسلام منارها عموما به صورت مدور ساخته شد. در بدو امر این مناره‌ها در نقشه مساجد مستتر نبودند و همچون برج‌های مجزائی فاقد محل معین در مجتمع مسجد عمل می‌کردند. بدین ترتیب که از قرن اول تا قرن پنجم منار به صورت منفرد و گاه وصل به بنا و گاه با فاصله از بنا ساخته می‌شد و یا احداث بنا یا مسجد در اطراف منار در دوره‌های بعد صورت می‌گرفت.
از نمونه اول یعنی منار منفرد می‌توان به منار خسروگرد منار سلجوقی سمنان، از نمونه دوم یعنی منار متصل به بنا منار ارسلان جاذب و میل قاسم‌آباد در سیستان و بلوچستان و منار مسجد ملک کرمان و از نمونه سوم به منار مسجد میدان ساوه و منار گلپایگان اشاره کرد. منارهای ایران را می‌توان به دو دسته منفرد و زوجی تقسیم کرد.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
بدنه یا ساقه:

بیشتر

تاج یا کلاهک منار
بدنه منار در نقطه گلوگاه به‌وسیله چند رشته مقرنس‌کاری و یا پیش آمدگی مقعر گونه مانند گل نیلوفر با گل شیپوری باز شده و با افزایش مقطع عرضی به‌صورت دایره با چند ضلعی درمی‌آید. این مقطع بدست آمده نعلبکی منار را که جایگاه موذن است بوجودمی‌آورد، دیوارهای منار در وسط تاج یا جایگاه موذن بسیار باریک شده و به‌صورت ستون موزونی در آمده و از سرپوش تاج نیز خارجمی‌شود و گاه به ارتفاع ۲ یا ۳ متر بالاتر از سقف تاج منار ادامهمی‌یابد. برای جلوگیری از سقوط موذن معمولاً در اطراف جایگاه دیواری کوتاه یا نرده‌ای مشبک فلزی یا چوبین با انواع گره‌بندی زیبا و استادانه بکار رفته که زیبایی خاصی به منارمی‌بخشد. ناگفته نماند که سرپوش یا سقف تاج منار نیز با اشکال مختلف و فرمهای متعدد جلوه گرمی‌شود.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
منارهای ایران را می‌توان به دو دسته منفرد و زوجی تقسیم کرد.

منارهای منفرد:

بیشتر


این دسته از منارها دارای بدنه‌ای بلند و کشیده می‌باشند که از نظر تنوع و فرم به سه دسته تقسیم می‌شوند.


1 ـ منارهای استوانه‌ای: که به‌جز معدودی، اغلب دارای بدنه‌ای ساده و یا دارای تزیینات اندک‌اند مانند خرم آباد، گلپایگان، منار مسجد جامع تفرش، منار شیخ دانیال خنج لارستان.


٢ـ منارهای مخروطی: این نوع منارها غالباً کشیده و به صورت مخروط ملایم و موزون می‌باشد. به عبارت دیگر سطح قاعده منار در پایین از مقطع فوقانی آن بزرگتر است. و این امر باعث ایستایی بیشتر منارمی‌گردد. به عنوان مثال می‌توان از منارهای دامغان، سمنان، بسطام، منارهای ساربان، منار علی در اصفهان و ده‌ها نمونه دیگر نام برد. قرن پنجم و ششم را می‌توان دوران شکوفائی معماری مناره‌ها دانست. در این دوره مناره سازی به حدی به درجه تکامل رسیدند که به جاست آنان را شاهکارهایی از هنر و معماری و جلوه‌ای از ذوق و سلیقه معماران آن زمان به حساب آورد. زیباترین نمونه‌های تکامل معماری منار را در بعضی از منارها مطبق سلجوقی می‌توان دید. این مناره‌ها دو یا سه طبقه‌اند. به عبارت دیگر این منارها دارای سه طرح شکل سازی است که هر کدام از دیگری باریک‌تر و کوتاه‌تر بر روی هم قرار گرفته‌اند یا دارای دو یا سه موذنه و تاج می‌باشند.
از نکات قابل توجه در بعضی از منارهایی که در قسمت پایین دارای پلان چند ضلعی می‌باشند وجود تاق‌نما و نغول در اصطلاح چندگانه است که با ایجاد سایه روشن والقاء زیبائی بنا را از حالت خشک و یکنواختی خارج می‌سازد مانند منار مسجد جامع تبریز و منار گلپایگان.


3ـ منارهای منشوری: از این نوع منار که معدودی از آن در ایران به چشم می‌خورد و عبارت است از طرحی چند ضلعی که هر چه رو به بالا می‌رود از قطر قاعده آن کاسته می‌شود. منار بلند و زیبای مسجد جامع نائین و منار کوتاه مسجد امام حسن عسگری آمل از این جمله‌اند.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
منارهای ایران را می‌توان به دو دسته منفرد و زوجی تقسیم کرد.

منارهای زوجی:

بیشتر

در اواخر دوره سلجوقی منار به دلایلی ساختمانی جزئی از بنای مسجد گردید. در این هنگام مناره‌ها از دو سوی ایوان اصلی یا طرفین سردر ورودی واقع شد. با تعریض و توسعه‌ای که در ایوان‌های دوره‌های بعد صورت گرفت مناره‌های زوجی نقش مناسبی برای مقابله با نیروهای رانشی که در اتاق ایوان‌ها پدید می‌آید ایفا کرد. بدین صورت که نیروهای رانشی گنبد و تاق ایوان بخصوص در تاق ایوان‌هایی که دارای دهانه‌های وسیع و قوس‌دار به‌ دو نیروی عمودی و افقی تبدیل می‌شود. نیروی عمودی با نیروی عکس العمل زمین توسط پایه‌ها احداث خنثی می‌گردد. برای کاستن نیروی فشار افقی از اجزای تظاهری مانند منار که ایجاد یک نیروی اضافی می‌کند استفاده می‌شود، در عین حال با توجه به اهمیت قرینه‌سازی در معماری ایران، به زیبائی سردر نیز می‌افزاید. منارهای دارالضیافه، مسجد جامع، مسجد امام (شاه سابق) مدرسه چهار باغ، بقعه سلطان بخت آغا در اصفهان و منارهای مدرسه نظامیه ابرقو، مدرسه غیاثیه قم، مسجد جامع یزد و مسجد امام تهران.
در دوره‌های بعد تا دوره تیموری نمای خارجی مناره‌های زوجی و ساقه آن از روی پشت بام مجاور ایوان آغاز گردید. بدنه منارها به صورت نسبتاً باریک‌تر وظریف‌تر ارائه شد. در دوره تیموری به عکس دوره‌های گذشته که قسمت پایین منار در بنای ساختمان مخفی بود، بدنه منار به صورت آشکار در کنار ایوان یا با فاصله‌ای کم منتهی وابسته، قرار می‌گیرد مانند منارهای مسجد گوهرشاد، مسجد ۷۲ تن شهید (شاه سابق) و منار مسجد آق قلعه یزد. بعضی از این منارها تو پر و ورودی آن از پشت بام محاذی ایوان می‌باشد. دو مناره زیبا و مرتفع گوهرشاد که ارتفاع هر یک به ۲۱ متر می‌رسد از پایین متصل به طرفین ایوان مقصوره است و داخل آن تا سطح مقصوره پر است و راه صعود به آن به وسیله پله‌هایی که در پشت بنای ایوان ساخته‌اند می‌باشد. در دوره صفویه معماری مناره‌های زوجی دوباره راه قبل را پیمود و نمای خارجی بدنه از بالای ایوان‌ها ظاهر گردید. مناره‌های این دوره عموما به صورت استوانه‌ای با تزیینات مفصل و مقرنسکاری جلوه‌گر شد. منارهای دوره قاجاریه عموما کوتاه و باریک و از نطر قطر و ارتفاع در مقایسه با منارهای دوره صفوی تفاوت فاحش داشت.
نمونه‌های منار کشیده و بلند نیز در این دوره به چشم می‌خورند که می‌توان به منارهای بارگاه حضرت معصومه در قم، بارگاه حضرت عبدالعظیم در ری، مشهد اردهال در کاشان و منارهای مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار) در تهران اشاره کرد.
از مختصات جالب توجه این مناره‌ها تغییراتی است که در قسمت پایین داده شده بدین صورت که از طرح گلدانی با شکم برآمده استفاده شده است. بجاست که از منارهای استثنائی ایران یعنی منارهای بارگاه حضرت رضا (ع) نام برد که وضع آن‌ها به هیچ یک از مناره‌های مساجد و مشاهد مشرفه شبیه نیست. زیرا مناره‌های جفت معمولاً در دو طرف ایوان و دو طرف گنبد ساخته شده‌اند. چنان‌که ایوان و گنبد در وسط آن‌ها قرار دارند ولی این دو گلدسته در طول شمالی گنبد قرار دارند و عرض صحن عتیق فاصله میان آنهاست. بدین ترتیب که منارها درست در وسط ایوان‌های شمالی و جنوبی صحن قرار گرفته‌اند. به طوری که مسافران و زواری که از طرف جنوب شهر وارد شهر می‌شوند از دور گنبد را در میان دو گلدسته می‌بینند و این حاکی از دقت مهندسی معماران و هنرمندان آن زمان بوده است. ارتفاع ماره از کف صحن 5/40 متر و پیرامون خارجی آن 12 متر و نمای بیرونی مذهب می‌باشد.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
دکل:

بیشتر

دکل ستون مدور با چند ضلعی است که در مرکر منار ساخته شد و پلکان‌های مارپیچی به دور آن می‌پیچد و صعود می‌کند.
این دکل یا ستون مرکزی در پایین دارای ضخامت زیادی ست که گاه قطر آن به بیش از 5/1 متر می‌رسد به‌تدریج هر چه به‌طرف بالا می‌رود از ضخامت آن، متناسب با کم شدن قطر بدنه منار کاسته می‌شود. به عنوان مثال می‌توان از دکل منار مسجد‌علی در اصفهان نام برد که ضخامت آن در پایین 60/1 متر و در بالا به ۳۹ سانتیمتر کاهش می‌یابد. قطر دکل مدور منار برسیان در پایین 82 سانتیمتر و در بالا ۷۲ سانتیمتر است. به طور کلی دکل با آجر و سنگ و گچ ساخته شده، گاه جهت استحکام دکل از سرب مذاب نیز بهره‌گیری می‌شده است مانند منارهای بارگاه حضرت معصومه.
لازم به یادآوری است که دکل مناره‌های قبل از اسلام بسیار قطور و در مناره‌های دوران اسلامی عموما باریکتر و ظریف‌تر می‌باشند.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
پلکان‌ها:

بیشتر

پلکان‌های مناره‌ها عموما از روی نقشه، برخلاف حرکت عقربه ساعت می‌باشد. به عبارت دیگر پله‌ها به صورت مارپیچی مانند بادبزن حول محور مرکزی با دکل می‌پیچد و تا نعلبکی تاج منار ادامه می‌یابد. پلکان‌های منار فیروزآباد ومنار ابودلف سامرا در بیرون و در فضای باز قرار دارند. لیکن در منارهای دوره اسلامی پلکان‌ها ظریف‌تر و به شکل مثلثی در داخل منار قرار می‌گیرند. در منارهای مخروطی‌شکل، با باریک شدن بدنه منار، به تناسب از قطر به دیوار و دکل نیز کاسته می‌شود به طوری که هنگام صعود در قسمت بالا یعنی گلوگاه گنبد تنگی دهانه بنا کمتر احساس می‌شود. مهم‌ترین خاصیت پله‌های مارپیچی داخل منار این است که به بنا حالت فنریت می‌دهد و به منار در برابر ارتعاش و زلزله ایستائی بیشتری می‌بخشد. به‌خصوص این‌که شکل مدور مناره باعث می‌شود که منار در برابر نیروی باد نیز به راحتی مقاومت کند. ورودی بنا عموماً به صورت درگاه کوتاهی است که در پایین منارهای انفرادی ساخته می‌شود اما در بعضی از منارها از مدخلی که در محاذی پشت بام بنای وابسته احداث گردیده جهت دخول استفاده می‌کنند مانند منار گلدسته اصفهان و منار مسجد جامع قمشه. ورودی منارهای زوجی نیز اکترا در پشت بام شبستان یا پشت ایوان قرار دارد مثل منارهای مسجد گوهرشاد و بقعه شیخ شهاب الدین اهری و منار مسجد جامع اصفهان.
لازم به تذکر است که در منارهای ایران استثنائاتی نیز در پلکان‌ها ومدخل ورودی دیده می‌شود که از لحاظ معماری کمال اهمیت را دارد و آن منار مسجد جامع یزد، منار سلجوقی گلپایگان و منار کوتاه مدرسه خان شیراز است که دارای دو مدخل ورودی و دو پلکان است که یکی مختص صعود و دیگری مخصوص پایین آمدن از منار می‌باشد به طوری که هیچگونه ارتباطی بین این دوقسمت به چشم نمی‌خورد. طرز قرار گرفتن پلکان‌های دوگانه به همان شیوه مارپیچی و به صورت موازی است که با احتساب ارتفاع و فاصله آن دو، متناسب، جهت صعود ونزول یک فرد متوسط‌القامه می‌باشد.
قدیمی‌ترین منارهایی که به این صورت در ممالک اسلامی ساخته شدند می‌توان از منار جامع قرطبه در اندلس و منارهای فوصون، ازبک یوسفی و فوری در مصر منار موصل در عراق و ستار سوق الغزل در بغداد نام برد که دارای دو راه پله و ورودی و خروجی هستند.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری مناره
نورگیرها:

بیشتر


نورگیرها روزنه‌های بزرگ و کوچکی هستند که در بدنه منار تعبیه شده و نور داخل پلکان‌ها را تأمین می‌کنند، به طور کلی نورگیرها به دو دسته تقسیم می‌شوند:
الف: نورگیرهایی که به صورت روزنه به‌اندازه یک یا دو آجر به‌فواصل مختلف در بدنه تعبیه می‌شود.
ب : گاه نورگیرها آن قدر بزرگ‌اند که حالت پنجره‌ای خود می‌گیرند و در منارهای سنگ بست و منار رهروان علاوه بر پنجره بزرگ، از روزنه‌های کوچک در جابجای بدنه نیز استفاده شده است و وجود چنین پنجره‌هایی در کمرکش منار، این مسئله را تداعی می‌کند که در کنار این منارها بناهایی وجود داشته که پشت بام آن‌ها محاذی این پنجره‌ها بوده و در حقیقت این پنجره‌ها مدخل ورودی مناره‌ها نیز بحساب می‌آمده‌اند. اما این مسئله در مورد منارهایی که پنجره‌هایشان در محل بالاتری تعبیه شده مورد وثوق نیست، چنین بنظر می‌رسد که از این پنجره، علاوه بر نورگیری جهت اذان‌گویی نیز استفاده می‌شده است. مانند منار گاروسین که دارای پنجره‌های بزرگ رو به قبله می‌باشد.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

معماری منار در نواحی شمالی ایران:

بیشتر


در حقیقت به ماذنه‌های مساجد گیلان و مازندران، منار نمی‌توان اطلاق کرد، چرا که به صورت گلدسته‌های بلند و مناره‌های کوتاهی هستند که با توجه به آب و هوای مرطوب ساخته شده‌اند. بهمین جهت ارتفاع آن‌ها کم و سقف تاج آن بزرگتر از حد معمول است، باز هم همه این مسائل مانع این نشده است که معمار ذوق و سلیقه به‌ خرج ندهد و در همان ارتفاع کم نیز  به هنرنمائی نپردازد. منارهای مهم مساجد و امامزاده‌های گرگان و مازندران و گیلان کم و بیش با اندکی تفاوت شبیه هم هستند. به وسیله پلکان‌های مارپیچی به ماذنه‌ای که از ارزش هنری و معماری کمتری برخوردار است راه می‌یابند. بدنه منار استوانه‌ای‌ است که در قسمت گلوگاه بدون مقرنس طرح دایره به چند ضلعی تبدیل می‌شوند.
عموم این منارها دارای تزییناتی در بدنه به صورت آجرچینی مورب و یا به صورت لوزی می‌باشند. مهم‌ترین گلدسته شمال عبارتند از گلدسته مسجد کاسه فروشان، گلدسته مسجد چمارسرا، گلدسته چله خانه آقامیر نظام الدین دررشت.گلدسته‌های  مسجد جامع گرگان و مسجد امام حسن عسگری آمل. این منارها از قدمت زیادی برخوردار نیستند و بیشتر مربوط به دوره قاجاریه می‌باشند.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

تزیینات:

بیشتر

بنای منار در سال‌های اول اسلام به صورت بسیار ساده و در قرون اولیه با مختصر زیب و زیننی همراه بود لکن بعداً که در فن ساختمان مناره تغییرات و تکامل به وجود آمد بدنه کشیده و وسیع بنا زمینه مناسبی را در اختیار هنرمندان و معماران اعصار مختلف برای اعمال ذوق و سلیقه گذاشت. نه فقط آجرکاری و تزیینات آجری مورد توجه هنرمندان ایرانی قرار گرفت بلکه با به‌کارگیری آجرهای گوشه‌دار مقرنس‌های زیبا و قطاربندی آجری و کتیبه‌های کوفی و انواع و اقسام خطوط و آرایشهای متن کتیبه، در ارائه هنر و ذوق شهرت به‌سزایی یافت.
استعمال کاشی برای تزیین منار در اواخر دوره سلجوقی ظاهر گردید و برای اولین بار در قسمت فوقانی مناره سین اصفهان (۵۲۶) کاشی رنگی برای تزیین به کار رفت.
مایرون اسمیت در مقاله‌ای قدیمی‌ترین سفال رنگی که برای آرایش خارج بنا بکار رفته را تزیینات منار مسجد سین میداند، در حالی‌که مناره مسجد دامغان که دارای کتیبه‌های کاشی است، متعلق به قرن پنجم و قدیمی‌تر از منار مسجد سین می‌باشد و با توجه به تحقیق و بررسی که آقای شهریار عدل به عمل آورده‌اند این کتیبه الحاقی ومجزا بوده و همزمان با بنای منار نصب گردیده بدون تردید می‌توان این اثر بی‌نظیر را کهن‌ترین نمونه بازمانده برجای از کاربرد کاشی در معماری اسلامی عموماً و مناره خصوصا ” به حساب آورد.
بعد از مناره مسجد جامع دامغان و مناره سین در اصفهان، می‌توان از مناره‌های ساربان ـ رهروان و زیار نام برد که در آن از کاشی‌های فیروزه‌ای چه جهت تزیین و چه در جهت جلوه کتیبه‌ها استفاده شده است. در دوران بعد یعنی عصر مغول و دوران صفوی و دیگر مناره‌ها فقط نشان‌گر یک هنر نمودند بلکه بعضی از مناره‌ها عرصه جلوه مجموعه‌ای از هنرهای تزیینی مانند خطاطی ـ کاشی‌کاری و از معقلی گرفته تا معرق و مقرنس و پیچ تزیینی با نقوش هندسی و اسلیمی گردید و به‌حق می‌توان گفت که اگر مسجد گالری و موزه هنرهای اسلامی است مناره‌ها آیینه تمام نمای آن موزه به شمارمی‌آیند.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

تزییناتی که در منارها به کار رفته عبارتند از:
تزیینات آجری:

بیشتر


 کاربرد آجر و نقش آن در تزیینات پیکر خارجی را به وضوح می‌توان در منارهای عصر سلجوقی مشاهده نمود. همان‌طور که در فوق اشاره شد صورت ظاهر منارها در اوائل بسیار ساده بود. پس از پذیرش اسلام، هنرمندان ایران ارزنده‌ترین و مناسب‌ترین عنصر تزییناتی که مغایرت با اسلام نیز نداشته گره‌سازی تشخیص داده و کار را با اشکال و نقوش هندسی ساده آغاز کردند و در قرن چهارم هجری به صورت کاملاً جاافتاده‌ای درآوردند. در زمان غزنویان نیز از این هنر استفاده فراوانی به عمل آمد که نمونه آن در آجرکاری مناره ارسلان جاذب کاملاً نمودار است.
دیری نپایید که در دوره سلجوقیان (قرن پنجم و ششم) منارها تا حد زیادی سادگی خود را از دست دادند. غنی‌ترین طرحها و فرم‌های تزییناتی به جای آن نشست. طرح‌های تزییناتی پرکار و پر نقشه بر بدنه منار به منصه ظهور رسید که این خود یکی از خصوصیات ویژه معماری دوره سلجوقیان است
یکی دیگر از مشخصات منارهای قرن پنجم و ششم بخصوص در مناطق خراسان ـ سمنان ـ اصفهان، این است که نمای خارجی منار دارای بخش‌های متعدد، با تزیینات آجری متفاوت می‌باشد، نقوش هندسی، کثیرالاضلاع، مستطیل، مربع‌ها ـ مثلث‌ها ـ لوزی‌ها ـ زیگراگ‌ها صلیب و مشبک‌ها و غیره با ریزه‌کاری فوق‌العاده جالب و چشم‌گیر و با پس و پیش گذاشتن آجرها القا شده است که از نظر زیبایی در نهایت اعتبار است و تناسبی که بین این بخش‌ها از نظر تزیینات و طول آن‌ها در نظر گرفته شده حاکی از آشنائی کامل هنرمندان به اصول مربوط به انتخاب ابعاد متناسب می‌باشد. همین ذوق و دقت است که منارهای سلجوقی را به صورت زیباترین آثار معماری درآورده است.
ناگفته نماند در این دوره قبلاً قطعاتی از آجر را با اسلوب معرق‌سازی روی زمین طرح‌ریزی و ساختمان نموده و سپس در محل خود بر بدنه منار روی گچ کارمی‌گذاشتند. بعضی از منارهای این دوره ساده و یا دارای آرایشی کمتر هستند مانند منار علاء سمنان، منار پامنار زواره.
منارهای دیگری از دوره سلجوقی باقی مانده که از لحاظ تزیینات آجری دارای اهمیت چندانی نیست مانند منار مسجد ملک (امام خمینی) کرمان و برج نگار بردسیر کرمان.
در دوره ایلخانان سطوح خارجی دیوار منار بدون پوش اضافی یا همان نماسازی آجری عرضه می‌شد و تزیینات جزئی از معماری و عناصر بکار رفته در آن را تشکیل می‌داد. هر چند در این عصر علاقه کمتری به تنوع طرح‌ها نشان داده می‌شد. معهذا در تزیین بنا هنرمند معمار انواع امکانات کاربرد آجر استفاده نموده و توانسته با قدرت و توانائی بسیار ذوق و سلیقه خود را با ارائه طرح‌های جالب و ترکیبات بسیار عالی و ابتکاری را در معرض دید بینندگان قرار دهد. از دوره ایلخانی که تزیینات آجری رو به افول وقت به جای آن مقطی رونق تازه‌ای یافت.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

تزییناتی که در منارها به کار رفته عبارتند از:
معقلی:

بیشتر


کاربرد تزیینات معقلی را می‌توان در آرایش بناها قرن هفتم به بعد مشاهده کرد که هنرمندان کاشی‌کار که انتخاب کاشی‌هایی به رنگ لاجوردی ـ سبز ـ آبی ـ سفید در طرح‌های متنوع پیشرفت تزیینات کاشی که در دوره سلجوقی به صورت ابتدایی دیده می‌شد ارائه دادند. طرح‌های معقلی به طور گوناگون مورد استفاده قرارمی‌گرفت که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از
الف: پیچ تزیینی
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که هنرمندان ایرانی جهت آرایش نمای خارجی  بدنه منار انتخاب نمودند پیج تزیینی است که در بعضی از مناره‌های دوره ایلخانی بکار رفته است.
این نوع تزیین که به صورت مقطی و با استفاده از کاشی‌های فیروزه‌ای یا لاجوردی و سفید در متن آجر انجام شده  به شکل خطوطی است مارپیچی و موازی هم که تقریباً قسمت اعظم بدنه منار را طی کرده و به بالا صعودمی‌نماید. گویی با دوران خود فضا را می‌شکافد تا به آسمان راه جوید. همین امر عظمت و بلندی بیشتر از ارتفاع واقعی منار را در دیده بینندگان تداعی می‌کند.
نمونه این پیج تزیینی در منارهای باغ قوشخانه منارهای بقعه سلطان بخت آغا در اصفهان و منارهای مسجد جامع اصفهان به چشم دید.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

طرح‌هایی که که در منارها به کار رفته عبارتند از:

بیشتر

1ـ طرح مربع اریبی: این طرح که به طرح مشک نیز معروف است به صورت مربع‌های اریبی با لوزی‌هایی است با کاشی در متن آجر آرایش داده می‌شد. بدنه منارهای مدرسه غیاثیه قم و منارهای سردر مسجد نظامیه ابرقو از این نوع تزیینات پوشیده شده است.

2ـ طرح زیگزاگی: این طرح به صورت خطوط ریگزاگی موازی با هم در بدنه منارها جلوه‌گر شده که زیباترین این نوع تزیینات را می‌توان در منارهای دارالضیافه اصفهان مشاهده نمود.


3ـ طرح خطوط بنایی: این طرح که متداول‌ترین طرح تزیینانی در بناهای اسلامی می‌باشد غالباً از اسامی یا عبارات مقدس چون الله اکبر ـ محمد رسول الله ـ علی ولی الله یا اسامی دیگر در قالب طرح‌های مربع ـ مربع مستطیل با کاشی‌های آبی سبزـ سفید و لاجوردی در متن آجر به منصه ظهور گذاشته می‌شود. غالباً این طرح‌ها در بین پیج‌های تزیینی و یا طرح‌های شبکه در منارهای مسجد جامع اصفهان منار باغ قوشخانه، منارهای سردر نظامیه ابرقو و یا در معمار مسجد جامع شوشتر به صورت مستقل به چشم می‌خورد. قابل تذکر است که ازتزیینات منار قوشخانه به‌صورت خطوط سه رجی (دو خط لاجوردی و خط وسط به صورت سفید) از کاشی‌های کوچک تشکیل شده و در وسط این خطوط غالباً عباراتی نظیر الله اکبر، على و محمد از متن آجر به صورت مکرر دیده می‌شود.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

کاشی‌کاری

بیشتر

1ـ طرح مربع اریبی: این طرح که به طرح مشک نیز معروف است به صورت مربع‌های اریبی با لوزی‌هایی است با کاشی در متن آجر آرایش داده می‌شد. بدنه منارهای مدرسه غیاثیه قم و منارهای سردر مسجد نظامیه ابرقو از این نوع تزیینات پوشیده شده است.

2ـ طرح زیگزاگی: این طرح به صورت خطوط ریگزاگی موازی با هم در بدنه منارها جلوه‌گر شده که زیباترین این نوع تزیینات را می‌توان در منارهای دارالضیافه اصفهان مشاهده نمود.


3ـ طرح خطوط بنایی: این طرح که متداول‌ترین طرح تزیینانی در بناهای اسلامی می‌باشد غالباً از اسامی یا عبارات مقدس چون الله اکبر ـ محمد رسول الله ـ علی ولی الله یا اسامی دیگر در قالب طرح‌های مربع ـ مربع مستطیل با کاشی‌های آبی سبزـ سفید و لاجوردی در متن آجر به منصه ظهور گذاشته می‌شود. غالباً این طرح‌ها در بین پیج‌های تزیینی و یا طرح‌های شبکه در منارهای مسجد جامع اصفهان منار باغ قوشخانه، منارهای سردر نظامیه ابرقو و یا در معمار مسجد جامع شوشتر به صورت مستقل به چشم می‌خورد. قابل تذکر است که ازتزیینات منار قوشخانه به‌صورت خطوط سه رجی (دو خط لاجوردی و خط وسط به صورت سفید) از کاشی‌های کوچک تشکیل شده و در وسط این خطوط غالباً عباراتی نظیر الله اکبر، على و محمد از متن آجر به صورت مکرر دیده می‌شود.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

کاشی‌کاری

بیشتر

اتصال کاشی به‌صورت معرق و از دوره تیموریان رواج یافت و کاشی به عنوان یک عنصر تزییناتی با تمام زیبایی‌ها بدنه منارها را پوشاند. منارهای مسجد هفتاد و دوتن مشهد (شاه سابق) ومنارهای مسجد گوهرشاد را می‌توان از زیباترین منارهای سازهای این دوره با تزیینات خاص آن دانست. در دوره صفویه به ‌تدریج تزیینات کاشی هفت‌رنگ توسعه یافت ولی کاشی معرق نیز اهمیت و اعتبار خود را همچنان محفوظ داشت. منارهای مسجد امام اصفهان و مسجد چهارباغ از شاهکارهای نمونه دوره صفویه بحساب می‌آیند. طرح‌های این منار عموماً همراه با پیچ تزیینی ـ تزیینات گیاهی (اسلیمی) کتیبه‌های متعدد به خط ثلث می‌باشد. رنگ غالب در کاشی‌کاری رنگ فیروزه‌ای و لاجوردی است. هر چند دوره قاجار را می‌توان عصر انحطاط و افول کاشی‌کاری در منارها دانست لیکن آثار جالب توجهی نیز به منصه ظهور گذاشته شده‌اند که جالب‌ترین آن‌ها را می‌توان منارهای مسجد امام (شاه سابق) تهران ـ مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار) مدرسه شهید بهشتی و (سپهسالار قدیم )، منارهای امامزاده مشهد اردهال به چشم دید. کاشی‌های به کار رفته در این عصر به رنگ زرد و نارنجی ـ صورتی‌ ـ سفید می‌باشد.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

مقرنس‌کاری

بیشتر

مقرنس در مناره‌ها علاوه بر جنبه تزیینی آن، در حقیقت یکی از عناصر مهم معماری است که رابطه بین نعلبکی تاج منار با بدنه منار می‌باشد. بدین صورت با ساختن و یا سه ردیف مقرنس در گلوگاه منار،بدنه منار شبیه گل شیپوری یا نیلوفر باز شده و دایره یا چند ضلعی بدست آمده جایگاه موذن را بوجود می‌آورد.
متاسفانه تاج یا کلاه‌های اکثر منار قرون اولیه اسلام ویران شده لیکن آثار و علائم بجای مانده بر فراز برخی از منارها من جمله مسجد پامنار زواره نشانگر وجود یک یا دو رشته مقرنس دقیق و جالب توجه می‌باشد. منار ساربان منسوب به قرن ششم هجری نیز دو رشته مقرنس زیبا با قوس‌های شکسته را به نمایش می‌گذارد.
در دوره‌های بعد یعنی ایلخانان و تیموریان مقرنس‌کاری پرکارتر و ظریفتر بر گلوگاه مناره‌ها نشست و به تزیینات کاشی نیز آراسته شد، از بهترین نمونه مقرنس‌های این دوره می‌توان از منارهای مسجد گوهرشاد نام برد. در دوره صفوی که به عصر طلایی هنر مشهور است مقرنس‌ها بیشتر جنبه تزیین پیدا کرد و استعمال کاشی و ظرافت و مهارت معماران و هنرمندان چنان در مقرنس‌کاری تبلور یافت، که نام تاج منار با مقرنس‌های زیر را می‌توان به چلچراغی انگاشته که دید بینندگان را به سوی خود می‌کند.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

کتیبه‌ها :

بیشتر

به طور کلی خط همواره یک نقش اصلی و مهم را در هنر و معماری ایران ایفا کرده است.
پس از تغییراتی که در نتیجه استیلای مسلمانان عرب در ایران واقع شد، در صنعت و فرهنگ معماری این مملکت نیز تحولی پدید آمد که از اهم آن یکی ظهور زبان عربی بود و دیگری خط کوفی، در خصوص تاثیر و نفود زبان و خط جدید در صنعت ایران سی فلوزی در مقاله خود در کتاب صنایع ایران می‌گوید:
«خط عربی در صنایع ایران تاثیر زیاد نموده و مقام مهمی را احراز کرده است… هیچ… صنعت خط را به این وسعت و عمومیت برای تزیین و آرایش ساختمان‌های مذهی و غیرآن به کار نبرده است، نه تنها در معماری بلکه در تمام اشیایی که تصور شود در زندگی مورد استعمال داشته هیچ خط مانند آن نوع خط عربی که کوفی نامیده می‌شود این اندازه برای تزیین و آرایش مناسب نمی‌باشد. تمام حروف کوفی دارای قاعده‌های اقفی هستند وقتی پهلوی هم قرار داده شوند تشکیل حاشیه و شیار میدهند و از این رو زمینه این خط را برای هر سطح که تزیین لازم داشته باشد به کار برند. صنعتگران ایران در استعمال این خط منتهای سلیقه و مهارت را ظاهر ساخته و سرآمد اقران بوده‌اند…”
به طور کلی کتیبه نویسی بر روی منار محصول قرن چهارم است که در قرون پنجم و ششم هجری مقارن با دوره سلجوقی رواج و توسعه یافت تا جایی که برای اولین بار از کاشی و آجرهای لعابدار در کتیبه‌های منار نیز استفاده شد که نمونه آن منار مسجد جامع دامغان و منار مسجد سین اصفهان مشاهده می‌شود. گرچه خط کوفی و انواع آن در معماری تمام ممالک اسلامی به کار برده می‌شد ولی ایرانیان با این کار جالب توجه و به‌کارگیری این خط برای تزیین و آرایش در بنا تغییر و تحولی به وجود آوردن اشکال مختلف و انواع گوناگون آن نقش بسیار ارزنده‌ای را ایفا کرده‌اند.



مهمترین اقسام خطوط کوفی به کار رفته در منارها را خط کوفی معقلی (گوشه دا)ر و خط کوفی معقد (برگدار)( گرده دار) تشکیل می‌دهد که به اختصار به آن اشاره می‌شود:
خط کوفی گوشه دار: قطعات حروف این نوع خط به‌صورت تسمه با رشته‌های افقی و عمودی است و در آن معمولاً انحنا ندارد. در این خط که مربع و مستطیل و نباتی نیز گفته می‌شود از اسامی و عبارات مقدس استفاده می‌شده است. اگر در این کتیبه‌ها فقط آجر به کار می‌رفت کوشش به عمل می‌آمد تا نام‌ها و عبارات به صورت برجسته نصب شود و اگر تزیینات معقلی بودند حروف کلمات را آجرهای کوچک لعابدار به‌رنگ سفید ـ لاجوردی ـ فیروزه‌ای تشکیل می‌داد. این نوع خط که تقریبا تمامی سطح منار رامی‌پوشاند در منارهای قوشخانه ـ در دشت ـ مسجد جامع اصفهان و منار کار دیده می‌شود.
منار مسجد گار مورخ به سال ۵۱۵ هجری دارای دو کتیبه کوفی یکی در قسمت بالای پایه است که به صورت کتبیه ساده می‌باشد و دیگری خطوط کوفی گوشه‌دار است که تمام بدنه منار را مزین نموده است. خطوط کوفی بدنه منار بر زمینه شطرنجی با گذاردن آجر به طور افقی و با تکرار عبارت الملک الله صورت گرفته است.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

کتیبه کوفی معقد (گره‌دار) :

بیشتر

به این خط که اصطلاحاً کوفی برگ‌دار نیز می‌گویند مختص کتیبه‌های دوره‌های با نواری می‌باشد که به‌صورت نواری پهن در قسمت پایین منار و یا بالای آن نزدیک کلاهک یا تاج قرار می‌گرفت. دسته حروف این نوع خط بخصوص الف و ل در انتهای فوقانی به صورت برگ‌چه‌ای ظاهر می‌گردید. کتیبه‌های حروف کوفی برگ‌دار بیشتر در مناره‌های دوره سلجوقی متجلی شده و شاهکارهای آن را می‌توان در منارهای مسجد جامع سمنان ـ منار تاریخانه و مسجد جامع دامغان و منار ساربان اصفهان دید. متن کتیبه‌ها احتمالاً آیات قرآنی و گاهی حاوی نام بانی بنا و تاریخ احداث منار می‌باشد.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

کتیبه‌های خط تدویری:

بیشتر




 از قرن ششم به بعد برای نوشتن کتیبه از خطوط تدویری به خصوص خط نسخ که سنگینی و ضخامت خط کوفی را نداشت به‌جای زوایای تیز و گوشه‌دار خط کوفی، دوایری نرم و خوش‌ترکیب در آن دیده می‌شود استفاده شده است.
خطوط نستعلیق و ثلث (خط ثلث برای اولین بار در منار چهل دختران اصفهان نوشته شد) در دوره تیموریان و صفویان جای‌گزین خطوط دیگر می‌شود. منارهای این عصر اکثراً جلوه گاه ذوق و هنر خطاطان و کاشی تراشان چیره دست می‌باشند.
لازم به یاد آوری ست که قدیمی‌ترین منار تاریخ‌دار مناره مسجد جامع ساوه است که از سال ۴۱۲ هجری به جای مانده است. منار مسجد پامنار زواره  مورخ به سال ۴۶۱هـ است و منارهای بعدی به ترتیب قدمت عبارتند از : منار مسجد جمعه کاشان (۴۶۶هـ) منار مسجد برسیان (۲۹۱هـ) مناره چهل‌دختران (۵۰۱ هـ)  و منار خرگرد (505 هـ).

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

مصالح ساختمانی

بیشتر

ساختمان منار در دوران مختلف چه از نظر فن معماری و تزیینات و چه از نظر مواد و مصالح ساختمانی فرق‌ می‌کند. منارهای قبل از اسلام از سنگ به‌عنوان مصالح غالب و در سال‌های اولیه اسلام از خشت استفاده می‌شد. لیکن در دوره‌های بعد، آجر یکی از عناصر مهم معماری ساختمانی را تشکیل می‌داد که نه‌ تنها در اسکلت کلی ساختمان بلکه در تزیینات روبنایی نیز بکار می‌رفته است. در دوره سلجوقی کلیه نیروهای مختلف فشاری و حتی برش آجری به صورت بسیار حساب شده به‌کار رفته به طوری که بنا بعد از گذشت چندین قرن هنوز پابرجا است و ایستادگی خود را به خوبی حفظ کرده است. در بنیاد بعضی از منارها شفته مرکب از شن و سنگ آهک و خاکستر و در تمام بدنه آجر با ملات و خاک به کار رفته است. کاشی با کاربرد تزییناتی نیز از مصالح مهم منارها به‌حساب می‌آید.

کمتر

معماری ایران دوره اسلامی / محمد یوسف کیانی
مناره ها / محمد علی مخلصی

تکمله:

بیشتر

یکی از مهم‌ترین عناصر معماری که جایگاه مهم و ویژه‌ای در فرهنگ معماری و آداب و سنن اجتماعی ایران دارد میل و مناره است که متاسفانه با توجه به اقتضای منزلت اجتماعی مذهبی آن، کمتر مورد بحث و بررسی مورخان و باستان‌شناسان قرار گرفته است.
هنگامی که قافله‌ای خسته و کوفته یا نگرانی و تشویش در کنار کوره‌راهها و جاده‌ها در دل کویر و صحاری سوزان نگاهش در پی یافتن راهنمایی به این سو و آن سو می‌دود تا دل را به رسیدن به مقصد امیدوار سازد و با عاشقان خداجویی که هر نیمه‌شب و ظهر و شامگاه با صدای موذن و آوای ملکوتی اسلام که از فراز منارهای سر به فلک کشیده، همچون ندای آسمانی به عبادتشان خواند و انسان را از بستر گرم و آسودگی تن به مساجد می‌کشاند تا آسودگی روح و روان را جایگزینش نماید میزان و اهمیت منارها و میل‌ها بر همگان روشن می‌شود.
این امر نشان‌گر آن است که این پیران پای درخاک چه رسالت مهمی بر دوش دارند چرا که از یک سو بیدارکننده به خواب غفلت رفتگان‌اند و از سوی دیگر راهنمای گم‌کرده رهان و هرکدام را سابقه‌ای تاریخی و شنیدنی است.

کمتر

مقاله‌های وابسته:



تعداد چشمگیری از عناصر و اجزاء مسجد مانند مناره را می توان مشاهده نمود که طی ادوار مختلف تاریخی، در مساجد با ظواهر و کالبدی متفاوت، نمایان و به کار گرفته شده است و به نظر می رسد با گذشت زمان به عنصر جدایی ناپذیر مسجد تبدیل گردیده است. مجموعه ای از تحلیل ها، نظریه پردازی ها و تفسیرهای گوناگون با نگرش های متفاوت پیرامون جایگاه مناره در معماری مساجد، از سوی معماران، پژوهشگران و محققان بیان شده است، اما در مورد نگرش فقه شیعه دوازده امامی به جایگاه مناره در معماری مساجد سخنی به میان نیامده است و این موضوع کماکان با نقاط مبهمی روبه روست. در حالی که قرن های متمادی است که مناره در مساجد به کار گرفته می شود، برخی از محققان تک مناره بودن را نماد مساجد اهل سنت و دو مناره بودن را نماد مساجد مذهب شیعه می پندارند. این پژوهش بر آن است که به بررسی ضرورت مناره در معماری مساجد از دیدگاه فقه شیعه دوازده امامی بپردازد. احکام فقه شیعه دوازده امامی از طریق تحقیق در قرآن، سنت، اجماع و عقل به دست می آید. از آنجا که بررسی همه منابع یاد شده در این پژوهش نمی گنجد به بررسی دو بخش قرآن و اجماع بسنده شده است. تحقیق حاضر از حیث موضوع تحقیق، بنیادی است و از دیدگاه روش تحقیق، کیفی محسوب می گردد. روش گردآوری اطلاعات پژوهش، کتابخانه ای است و شیوه آنالیز داده ها از نوع تحلیل محتوایی است. نتایج حاصل از این پژوهش نمایانگر وجوه اشتراک و افتراق در نگرش قرآن و اجماع به ضرورت ایجاب مناره در مساجد است. با توجه به تحلیل، تشریح و تفسیر آیات ۱۷ و ۱۸ سوره توبه (قرآن) و تحلیل محتوای نگرش مراجع و فقهای معاصر و غیر معاصر(منظور؛ فقهایی است که هم دوره با فقهای معاصر نیستند) مذهب تشیع (اجماع)، در مورد وجوب مناره در معماری مساجد، به طور کلی می توان گفت: از دیدگاه قرآن و فقهای غیر معاصر، مناره همخوانی لازم را با معماری مساجد ندارد. از دیدگاه فقهای معاصر، وجوب مناره در مساجد، مانعی ندارد؛ اما وجوب مناره و یا مناره های بلند و مرتفع در مساجد، مکروه دانسته شده است.

پیشینۀ منارۀ مسجدجامع کاشان، با توجه به کتیبۀ آن به سال 466ق بازمی‌گردد. یکی از ویژگی‌های بارز آثار معماری بازمانده از این زمان از جمله مناره‌ها، استفادۀ گسترده و ماهرانه از آجر و پیوستگی تزیینات آجری با ساختار بنا‌هاست. در منارۀ کاشان برخلاف سایر نمونه‌های هم‌دوره، کاربست ماهرانۀ آجر به چشم نمی‌خورد. همچنین تصاویری که از این مناره در هنگام آسیب‌دیدگی نمای آن در دست است، نشان می‌دهد که میان نما و ساختار پیوندی وجود نداشته و نما چون پوسته‌ای مجزا بدنۀ مناره را در بر گرفته بوده است. همین امر سبب شده تا طی زمین‌لرزۀ سال 1192 هجری قمری یا به دلایل دیگر، بدون فروریختن ساختار مناره، نمای آن دچار آسیب جدی شود. به همین دلیل، صورت تزیینات اصیل و اولیۀ بنا و نیز میزان تطابق تزیینات پس از مرمت با صورت اصیل آن مشخص نیست. هدف مقالۀ حاضر این است که با بررسی اسناد تصویری، بخش‌های اصیل مناره را شناسایی کند و نسبت تزیینات فعلی را با صورت اصیل آن بسنجد و سپس به‌علت به‌کارگیری فنی متفاوت از فنون رایج زمانه در ساخت این مناره دست یابد. راهبرد این تحقیق، تفسیری‌تاریخی و توصیفی‌تحلیلی است و داده‌های آن از خلال اسناد تصویری و متون و نیز از راه مطالعات میدانی گردآوری شده‌اند. حاصل این پژوهش آن است که طی مرمت، تزیینات مناره اغلب بدون توجه به نقوش قبلی، از نو ساخته شده‌اند. حتی در کتیبه نیز که بر اساس تصاویر دچار آسیب جدی نبوده است، دخل و تصرف‌هایی دیده می‌شود. همچنین دربارۀ تفاوت در فن اجرای تزیینات، بررسی‌ها در این مقاله منجر به این فرضیه شده است که منارۀ کاشان در دورۀ سلجوقی از اساس ساخته نشده بلکه مربوط به دوره‌های پیشین و احتمالاً جزئی از مسجد اولیه بوده و در دورۀ سلجوقی نمایی آجری بدان افزوده شده است.

با ظهور و گسترش اسلام در ایران ،یکی از مهم ترین عناصر معماری که جایگاه مهم و ویژه ای در فرهنگ معماری و آداب و سنن اجتماعی دارد میل و مناره است.مناره ها به هنگام اذان بیدار کننده به خواب رفته گان،و از سوی دیگر راهنمای گم کرده رهان هستند.مسئله این است که آیا مناره ها در دوره معاصر همان کارکرد گذشته را دارد؟ با توجه به این که مناره ها از شاهکارهای معماری ایران بوده و از نظر تزیینات و کاربری حائز اهمیت هستند و به گونه ای نشان دهنده هویت معماری اسلامی در ایران می باشند؛ امروزه نقش آنها تغییر پیدا کرده است و توجه به این موضوع توسط محققان کمرنگ شده است. بنا بر این نگارنده بر آن است که با به کار گیری روش تفسیری-تاریخی اهمیت نیاز به ایجاد نشانه هایی برای مساجد معاصر و پیرو آن نشانه هایی برای شهر اسلامی معاصر را مطرح کند؛ و با مطالعه ویژگی ها و نقش مناره ها در بناهای گذشته ایران جایگاه و چگونگی تاثیر گذاری این عنصر را در بناهای امروزی ایران بررسی کند.

آثار تاریخی خراسان همچون سابقه دیرینه­اشاز اهمیت ویژه­ای برخوردار می­باشند که در ارائه خدمات به کاروانیان در همه دوره­های تاریخی بخصوص در دوره قبل و پس از اسلام پیشتاز بوده است. معماری میل­ها و مناره­های خراسان هم مثل سایر بناها در رفع نیازها و بهره­مندی جهت ارائه خدمات به مسافران و کاروانیان از تکامل و تزئینات خوبی برخوردار شدند. میل­ها و مناره­های تاریخی هم در کنار بناهای عام المنفعه جهت روشن نمودن جراغ یا آتش بر فراز بناها برای راهنمایی در شب ساخته شدند. معماری این بناها در دوره­های اسلامی از نظر شکل، مصالح به شکوفایی قابل توجهی رسید. به گونه­ای که در این بناها خط کوفی جلوه­گر شد و با نوشتن جملات شهادتین«لااله الا الله» و «محمد ان رسول الله» بر دیواره میل­ها و مناره­ها پرچم اسلام را در جای جای خراسان برافراشته ساختند که هنوز هم مورد استفاده سرزمین اسلامی می­باشند. میل ایاز، مناره خسروگرد، مناره پامنار، میل کرات، مناره فیروز­آباد در خراسان از جمله بناهایی هستند که دراین مقاله از نظر معماری و تزئینات وابسته به معماری و محتوای و مضامین کتیبه­های موجود مورد بررسی قرار می­گیرند. با بررسی انجام شده می­بینیم که همه بناهای یاد شده جدای از ارائه خدمات یک نکته را گوش زد می­نمایند آن هم یکتا پرستی است.

“پس از ظهور اسلام،در کشورهای مسلمان،از این مناره‌های قدیم‌ برای گفتن اذان استفاده شده و به علاوه منارهای جدیدی نیز نوعا برای‌ کمک به توازن ساختمان مساجد و معابد بزرگ از آجر یا سنگ ساخته‌ شده است که این دست از منارهای عصر اسلامی به عنوان مأذنه یا گلدسته معروف شده است. بعد از ظهور اسلام با شکل یافتن مساجد،گلدسته‌ها و مأذنه‌ها به‌ دلیل نوع بنا و هم‌چنین لزوم گفتن اذان از محلی مرتفع از ساختمان‌ برج‌ها،میل‌ها و مناره‌های راهنما نشأت گرفته و احداث شده است و گلدسته‌ها می‌توانسته به عنوان برج‌های راهنما هم مورد استفاده قرار گیرد. به دست عبدالله محمد بن‌ کمال الدین ابراهیم‌14و به قولی دیگر به سال 15461بنا شده است و به علت‌ مناره‌ی بلندی(به ارتفاع 23 متر)که این مسجد دارد به پامنار معروف‌ است. تنها تفسیر برای حمل بر صحت این قول دایر بر این‌که مسجد پامنار تا قبل از سربداران مسجد آدینه‌ی سبزوار بوده‌ است،این است که بگوییم مسجد قدیمی که از تیره‌ی چوب ساخته شده‌ بود،باید به کلی ویران شده باشد؛چنان‌که منار آن نیز که به سال 420 به وسیله‌ی خواجه ابونعیم احمد بن علی ساخته شده،24 سال بعد در اثر زلزله‌ی عظیمی که در بیهق و قومس آمد،ویران شد. 32 5-9-پامنار قم اولین منار قم واقع در مسجد ابوالصدیم حسین اشعری‌ست که در 291 مناره‌یی به ارتفاع 25 متر و قطر 5/3 متر در حکومت یحیی بن‌ اسحق اشعری در کنار آن ساخته شده بود و به همین دلیل شهره شده‌ است.”

“(به تصویر صفحه مراجعه شود) پله‌های آسمان‌ نگاهی به ظاهر نمادین مناره‌های مساجد و انگیزه‌ها و پیشینه تاریخی‌ رحمان احمدی ملکی نمادهای جهان علوی برمبنای نظر بسیاری از ادیان(اساطیری و توحیدی)،انسان از آن عالم علوی،و ملک فردوس برین است که‌ در یک هبوط ناخواسته و نابه‌هنگام،در دیر خراب‌آباد خاک‌دان زمین گرفتار آمده است؛اما با این وجود،هیچ‌وقت‌ چشم از عوالم بالا برنکشیده و همواره سنخیت و خویشاوندی خویش با آن عوالم را در هر نمود و نمادی از اعمال‌ خود،نشان داده است. این‌ مناره غول‌پیکر و سرکشیده،که بر روی پایه مربع‌شکلی با پاگرد مارپیچ بیرونی ساخته شده است،نماد عینی صعود به مرکز و بلندای اتاقک گل‌دسته است:سمبل اتصال زمین به آسمان و عجین‌شدگی مکان و زمان. در بیشتر شهرها و ممالک(به‌ ویژه در ممالک چندمسلکی)،بیشتر از کاربرد آیینی،مفهوم دینی-اجتماعی داشته و به نماد و نشانه‌ای از حضور دین مبین الهی تبدیل شده است؛و گاه به شکل ستون‌های مدرن بتون آرمه،که فقط نشانه‌های اندکی از فرم‌های‌ اسلامی بر کلاهک خود دارد،رخ می‌نماید؛ولی نقش فرازبری و ترفیع و سوق به بلندایی خویش را در هیچ‌یک از این‌ نمودها،از کف نداده و همواره در همه اشکالش،نردبامی برای روح انسان بوده که با آن خود را از گود زمین و ناگزیری‌ خاک،بکند و بر بام زمین آهنگ عوالم بالا بکند. بی‌تردید در جهان امروز هم،اگر با استفاده از تکنولوژی ولی با تکیه بر باور عموم و تعالی روح‌ جمعی،بنایی ساخته شده و در جهت خواسته‌های معنوی انسان و برطرف ساختن دلتنگی زمینی و جاتنگی فکری‌ او به کار برده شود-مثل مساجد،کلیساهای معاصر و برج‌هایی که مصارف دینی و فرهنگی دارند-آن بناها نیز،از قداست و حرمت ترفیع و فرازمندی و محوریت کیهانی برخوردار بوده و مثل ستون‌های سرکشیده آسمان،مایه‌ فراخناکی ضمیر انسان یا سوق چشم و فکر او به عوالم بالا خواهد بود.”


“به هر حال، این فکر; که به وسیله مناره مسافران دریایی و زمینی به مقصد راهنمائی شوند، از قدیم تا عصر صنعت در میان مردم باقی بود و مناره‌هایی که از گذشته‌ها بر کنار دریاها و راهها تا به امروز باقی مانده‌اند، مانند «مناره اسکندریه‌» (3) و 1) طریحی، مجمع‌البحرین، ج‌3، ماده نور، تحقیق سید احمد حسینی، چاپ اول، 1376، ناظم‌الاطباء و اقرب‌الموارد، به نقل از دهخدا، لغت‌نامه، ماده «منار» ، چاپ دانشگاه تهران، 1373ه ش . عده‌ای دیگر پا را از این فراتر نهاده گفته‌اند: در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله مناره وجود داشته است و بلال در آن اذان می‌گفته است . باز «شیخ طوسی‌» نقل می‌کند ابا الحسن موسی بن جعفر علیه السلام که از «استحباب اذان بر مناره سؤال شد، جواب داد: همانا برای رسول اکرم صلی الله علیه و آله بر روی زمین اذان می‌گفتند و در آن زمان مناره‌ای نبود» (4) . 6) ابی محمد عبدالملک بن هشام معافری، السیرة‌النبویة، ج‌2، مکتبة‌الکلیات الازهریة بمصر، طبع بنابر نقل سمهودی تاریخ بنای مناره مساجد درست‌به زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله برمی‌گردد نه زمان بنی‌امیه اما همانطور که ملاحظه نمودید، بنا به نقل محمد بن یعقوب کلینی و شیخ طوسی در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله مناره‌ای وجود نداشته است .”

“این مناره که تنها بنای باقیمانده از یکرشته بنای محصور در دژی است که در نقطه‌ییسوق‌الجیشی برای کنترل درۀ«هریرود»-رودبزرگتر،از بین دو رودی که در پائین آن بهیکدیگر می‌پیوندند-ساخته شده بودند،شاهدینظر گیر بر حکمروائی کوتاه مدت سلسلۀ«غوریه»است. این حلقهدارای قابلیت انطباق خواهد بود بدین‌معنی کهبه یک مخزن بتوان متصل می‌شود که بتون موجوددر آن با آب رودخانه ممزوج می‌گردد وچنانچه در میزان انحراف مناره بخواهد افزایشیحاصل شود بتون از مخزن بطرف حلقه رفته،آن را تقویت می‌کند و در نتیجه از انحراف فوقجلوگیری می‌شود(طرح را نگاه کنید). آخرین مرحلۀ مرمتکاری نیز ساختنمخزان بتوان خواهد بود؛ضمنا در جریان همینمرحله می‌توان تزئینات بیرونی مناره را مرمتکرد؛این کار مستلزم برپا کردن یک داربستفلزی است که هم‌اکنون امکانپذیر نیست. نظر به اهمیتی که دولتافغانستان و یونسکو برای حفظ آن قائلند،می‌توان گفت که این مناره همچنان دره‌هایی راکه هشت قرن پیش برای حفاظتشان ساخته شد،زیرنظر خواهد داشت.”

شهر، زیستگاه انسان، محیط و خاستگاه مدنیت و بستر زندگی اجتماعی آدمیان، زیستاری است چند مولفه ای که ویژگی های سرزمینی، سازه ها و فضاهای کالبدی ساکنان، شهروندان، نهادهای اجتماعی، روابط و مناسبات شهروندی و هنجارهای نهادینه از آن شمارشده است. با توجه به این تعریف از شهر، تنها وجودمساجد،گنبدها و مناره ها در بافت یک شهر نمیتواند به معنای اسلامی بودن آن شهر باشد، شهر اسلامی عبارت از نمایش فضایی شکل و ساختمان اجتماعی است که بر اساس ایدهآلهای اسلامی، شکل های ارتباطی و عناصر تزیینی خود را در آن وارد کرده است. در شهرهای اسلامی، مظاهر تمدن اسلامی نمود دارد و دارای هویت خاص فضایی، فرهنگی و تاریخی است که ویژگیهای آن در ارتباط با دین اسلام و از قرآن و سنت نشات گرفته است. در این شهرها ارتباط ذاتی، کلی و ساختاری بین یک دین و فضای ساخته شده شهری و مناسبات فردی و اجتماعی مشاهده میشود. فضای معنوی زندگی انسانها در شهر اسلامی با واژههایی چون شهر مقدس، مدینه فاضله و …گویای این حقیقت اند که پیشتر از آنکه ایدهای به نام شهر اسلامی مطرح شود، هویت معنایی و معنوی فضای زیست انسانها، بر کالبد و ساختار شهر پیشی داشته است. بر این اساس، تحقیق حاضر بر آن است که با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با در نظر گرفتن ارکان و عناصر شهر اسلامی و لحاظ نمودن ویژگی های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و … در یک شهر اسلامی، به این هدف دست یابد که تنها وجود ویژگی های کالبدی و ظاهری اسلامی همچون گنبد و مناره در یک شهر اسلامی، نمی تواند ارائه دهنده یک شهر اسلامی باشد؛ در نتیجه با بهرهگیری از الگوی swot، ارائه راهبردهایی در این خصوص میتواند تا حدودی شهرهای ما را به اصالت واقعی خود نزدیک گرداند.

کتیبه‌ها به‌عنوان عناصر معنایی و تزئینی در معماری اسلامی از ابزارهای مهم در جهت گسترش عقاید و سیاست‌های مذهبی حکومت‌ها بر مردم در دوره‌های مختلف به لحاظ ماهیت مکتوب خود، بیانگر اندیشه‌های هر عصر هستند با این ایده، تزئینات متبرکه با اسلیمی‌های گیاهی و نقوش هندسی و ترنج‌ها باهم درمی‌آمیختند و زیباترین آثار هنری را در مساجد به نمایش می‌گذاشتند. دو مسجد گوهرشاد و شاه مشهد به‌عنوان شاهکارهای معماری ایرانی اسلامی از تزئینات و کتیبه‌های مختلفی با مضامین دینی شامل اسماء الهی، آیات قرآن و احادیث و روایات برخوردارند. بر این اساس، مطالعه درباره دو بنای ارزشمند (مسجد گوهرشاد و شاه مشهد) با تاکید بر تطبیق‌پذیری تزئینات متبرکه و مضامین آنها در مناره‌های این دو مسجد، هدف این پژوهش قرار گرفت. برای این منظور، مقاله حاضر از نوع تحقیقات کیفی با روش تحلیلی- تطبیقی و با استناد بر منابع کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی و مشاهدات میدانی بر دو بنای مذکور به نگارش درآمد. طبق مطالعات و تحلیل‌های انجام شده، مشخص گردید که مناره های دو مسجد گوهرشاد و شاه مشهد در یک دوره تاریخی و معماری بنا گردیده‌اند و تزئینات متبرکه‌ی موجود در مناره‌های این دو مسجد از لحاظ محتوا، رنگ، رسم-الخط، اسماء الهی، کاشیکاری و … از تطبیق‌پذیری بالایی برخوردارند.

“(آقچه‌لو،1387،9) (*)کارشناس ارشد باستان‌شناسی دانشگاه ابهر (**)دانشجوی دکترای پژوهش هنر دانشگاه الزهرا(س) &%16714HMKG167G% وش تحقیق: این مقاله پژوهشی است که نگاه حاکم بر آن تحلیل محور استو در کنار آن از روش توصیف در بیان پیشینه‌ی تاریخی و ساختارمعماری مناره در مسجد جامع ساوه با رویکرد تحلیلی استفاده شدهاست. از مشخصات معماری جبهه جنوبی و بخش‌هایی ازجبهه شرقی و غربی این بنا بی‌آن‌که قدمت آن مد نظر باشد،چنینبر می‌آید که طرح و ساخت و ساز بنای اولیه مسجد جامع ساوه بومیاست و از لحاظ نسبت فضاهای پر به خالی آن که معادل یک بر دواست و هم‌چنین شکل عمومی طرح بخش‌های موجود آن با بنایمشکوفه دهانه غلامان که قدمت آن به نیمه هزاره اول می‌رسد. (تصویر 3)(مهر یار،773:1374) (به تصویر صفحه مراجعه شود)مسجد جامع ساوه یکی از آثار ارزشمند دوره سلجوقی است که دراوایل قرن ششم هجری همزمان با پیدایش شهر ساوه بنا شده است. (فراهانی،قوچانی،همان:68) (به تصویر صفحه مراجعه شود) جرکاری سلجوقی در مناره مسجد جامع ساوه: معماران عهد سلجوقی بعد از دستیابی به عوامل و عناصریکه با آنها توانستند بناهای بزرگ ایرانی را به وجود آورند،ظاهرا ازسبک ساختمانی خود راضی شدند و از آن پس هم خود را مصروفتزیینات بناها کردند. مناره دراین مسجد گویای این حقیقت بود که تنها به عنوان محل پرتوافکنیو گفتن اذان و فراخوانی برای نماز مورد استفاده قرار نگرفته،بلکه بیشتربرای زینت مساجد به کار رفته است. مناره در هنر معماری اسلامی ایران از جایگاه ویژه‌ای برخورداراست و مناره مسجد جامع ساوه نیز مانند مناره‌های دیگر سلجوقیدارای پلکانی در داخل می‌باشد که با پله‌های حلزونی شکل ساختهشده‌اند.”

مسجد بعنوان اصلی ترین فضای عبادتگاهی مسلمانان همواره زمینه مناسبی برای نمود مفاهیم و معانی اسلام فراهم نموده است. مناره ها بعنوان یکی از عناصر اصلی در کالبد مساجد اسلامی در ورای شکل و کالبد مادی خود بیانگر مفاهیم و معانی محتوایی بوده اند و نقش نمادین داشته اند.با توجه به نمادین بودن مناره ها، تفاوت در تعداد آنها در مساجد گوناگون ناشی از تفاوت در معنا و محتوای آنهاست و تفاوت تعداد این عنصر در مساجد، بیانگر مفاهیمی متفاوت است.لازم به ذکر است که این تعدد در مساجد مذاهب مختلف مسلمانان مشاهده می شود ، یعنی مساجد هر مذهبی تعداد مناره های مشخصی دارند که با مذاهب دیگر متفاوت است. به نظر می رسد این تفاوت ناشی از اختلاف محتوا و مفاهیمی است که در این مذاهب برای مناره و تعداد آن در مساجد در نظر گرفته شده است و تفاوت تعداد آنها بصورت نمادی از مذاهب مختلف اسلامی درآمده است.روش تحقیق در این مقاله از نظر به عمل و به شیوه استنادی است. بدین صورت که ابتدا با مروری زودگذر بر مفاهیم اولیه نمادگرایی ، معیارهای نمادین بودن یک عنصر معماری مطرح شده است، سپس جایگاه نمادین مناره در مساجد ایرانی بیان گردیده تا مفاهیم عمیق و درونی آنهاکه در پس شکل مادی آنها نهفته است، از دیدگاه محقیقین اسلامی روشن گردد.و در پایان با توجه به نظریات مطرح شده علت تفاوت تعداد مناره ها در مساجد مذاهب مختلف در ایران بررسی شده است.

“این مطلب درست است وبه همین جهت نام دیگر این ستونها مئذنه می‌باشد ولی مناره قبل ازظهور اسلام و اذان مؤذن نیز وجود داشته و دردوران اسلامی تحول یافته است که جریان این تحول بشرح ذیل، به اختصار، بررسی می‌گردد: توضیح مربوط به عکس1: کعبة زردشت درنقش رستم فارس ومربوط به دورة هخامنشی که توسط بعضی ازدانشمندان درزمرة آتشگاهها بشمار آمده و شباهت به بعضی ازمناره‌های اوایل دوران اسلامی دارد. قرینة مناره درطرف دیگر ایوان وجود دارد ه ـ مناره‌های تزیینی اسلامی ایران: مناره دربناهای مذهبی قاعدة برای اینکه مئذنه باشد بوجود می‌آمده ولی درایران جنبة تزیینی آن قوی‌تر بوده وبه قول دکتر زکی محمدحسین دانشمند مصری: «مناره‌های ایرانی بواسطة ارتفاع زیادی که داشته برای اذان گوئی بکار نمیرفت و اذانگو بالای بام مسجد اذان میداده است و در واقع این مناره‌ها بیشتر برای زینت بنا بکار میرفته است»(24). 2- مناره‌ها با باریک شدن و وسیع شدن تنه و حلقه‌ها و قرنیس‌های تزیینی خود زیبائی خاصی را القاء می‌کند که می‌توان آن را در دسته‌های گل، بخصوص نیلوفر و میخک، احساس نمود وشاید بهمین علت «گلدسته» نیز نامیده شده است مانند گلدسته‌های آستانة حضرت رضا(ع) درمشهد(شکل6) _20- جلد دوم تاریخ عمومی هنرهای مصور تألیف استاد علی تقی وزیری، تهران 1340، ص225-227. این مناره‌ها در روی پایة سنگی قرار گرفته و وصل به طرفین ایوان جنوبی می‌باشد و تزیینات آن، ازپایة سنگی تا حلقة مقرنس زیر مئذنه عبارت است از: توضیح مربوط به عکس 1: منارساربان اصفهان مربوط به قرن ششم هجری 1- یک کتیبه با خطوط بنائی درشت و قطعات موزائیک.”

“این مناره که تنها بنای باقیمانده از یکرشته بنای محصور در دژی است که در نقطه‌ییسوق‌الجیشی برای کنترل درۀ«هریرود»-رودبزرگتر،از بین دو رودی که در پائین آن بهیکدیگر می‌پیوندند-ساخته شده بودند،شاهدینظر گیر بر حکمروائی کوتاه مدت سلسلۀ«غوریه»است. این حلقهدارای قابلیت انطباق خواهد بود بدین‌معنی کهبه یک مخزن بتوان متصل می‌شود که بتون موجوددر آن با آب رودخانه ممزوج می‌گردد وچنانچه در میزان انحراف مناره بخواهد افزایشیحاصل شود بتون از مخزن بطرف حلقه رفته،آن را تقویت می‌کند و در نتیجه از انحراف فوقجلوگیری می‌شود(طرح را نگاه کنید). آخرین مرحلۀ مرمتکاری نیز ساختنمخزان بتوان خواهد بود؛ضمنا در جریان همینمرحله می‌توان تزئینات بیرونی مناره را مرمتکرد؛این کار مستلزم برپا کردن یک داربستفلزی است که هم‌اکنون امکانپذیر نیست. نظر به اهمیتی که دولتافغانستان و یونسکو برای حفظ آن قائلند،می‌توان گفت که این مناره همچنان دره‌هایی راکه هشت قرن پیش برای حفاظتشان ساخته شد،زیرنظر خواهد داشت.”

شهرهای اسلامی از گذشته دارای کارکردها و فعالیت هایی بودند که این فعالیت ها نیاز به عرصه کالبدی و فرمی برای بروز و ظهور داشتند. بیشتر کارکردهایی که در شهرهای اسلامی شکل گرفتند یا از قبل از اسلام به عاریه گرفته شده بودند که با تغییراتی برای شهر اسلامی قابل استفاده بودند و یا اینکه پس از اسلام در شهرها ایجاد شده و به کار گرفته شدند. از این رو شهرهای اسلامی دارای شاخصه هایی شدند که آن ها را از شهرهای قبل از اسلام و غیر اسلامی جدا می نمود. برخی از این شاخصه ها در دوره ای ظهور کرده و پس از مدتی افول کرده اند. البته بوده اند تعدادی که همچنان پس از سال ها با یا بدون تغییر شکل پابرجا هستند و به کاکرد خود ادامه می دهند. مسجد یکی از دستاورد های فرهنگی و اساسی شهر اسلامی است که در تبلور کالبدی خود تغییرات چشمگیری در شکل شهر اسلامی ایجاد کرد. مساجدی که از انواع مختلف و در اشکال متفاوتی ساخته می شدند و می شوند و از بخش های معماری مختلفی نیز بهره مندند. یکی از این بخش هایی که از دیرباز یا همان ابتدای تاریخ اسلام خود را در کنار مسجد دیده و جلوه گر بوده است،مناره می باشد. این ساخته پر معنا که هنر و تمدن اسلامی را در سطح کالبدی آن تعالی بخشیده است. از همین رو در این مقاله با بررسی سیر ایجاد و تحول مناره و کارکرد های آن و همچنین بررسی نشانه شناسی شهری و نظریات مورد بحث در این زمینه، حوزه های دلالت مناره به عنوان نشانه مورد بررسی قرار داده شده است. در انتها نیز به این مهم دست یافته شده است که مناره به عنوان عنصر مهمی در شهرسازی اسلامی دلالت بر نشانه داشته و تمامی شاخصه های آن را در بر دارد. داده های مورد نیاز در این تحقیق به روش اسنادی گرد آوری شده است.

آثار معماری به‌جامانده از گذشته را می‌توان از جوانب گوناگون و با رویکردهای مختلف، مطالعه کرد. فرم معماری، سازه و فنون ساخت، تزیینات و جزئیات بناها و سیر تحول و تطور آن‌ها از زمان شکل‌گیری تا امروز، موضوعاتی کلی است که می‌توان در بناهای گذشته بررسی کرد. علاوه بر بناها، برخی اجزا و عناصر معماری گذشته نیز به‌دلیل برخورداری از ویژگی‌های منحصربه‌فرد و جالب توجه، واجد ارزش هستند و می‌توانند موضوع بررسی باشند. در این مقاله، به‌طور ویژه به مناره مسجدجامع کاشان پرداخته می‌شود که اولین بنای تاریخ‌دار کاشان در دوره اسلامی به حساب می‌آید. پایداری این بنا پس از گذشت قرن‌ها و با وجود وقوع زمین‌لرزه‌های متعدد در کاشان، ضرورت بررسی و مستندنگاری آن را تبیین می‌کند. بنابراین هدف این پژوهش آن است که ضمن توجه به پیشینه تاریخی مناره و مستندنگاری دقیق اجزای مختلف آن، شیوه ساخت هریک از این اجزا و فرم سازه‌ای و جریان نیروها در مناره بررسی شود و سپس تحلیل لرزه‌ای صورت گیرد. برای رسیدن به این هدف، بخش مهمی از داده‌های پژوهش از راه حضور در مسجدجامع کاشان و پیمایش مناره و برداشت آن به دست آمده است؛ همچنین از منابع کتابخانه‌ای و شفاهی برای کنترل یافته‌های میدانی و دانستن سرگذشت مسجد استفاده شده است. راهبرد اصلی این پژوهش توصیفی‌تحلیلی است و آن بخش از نتایج پژوهش که به تحلیل لرزه‌ای مربوط است، حاصل تحلیل مناره با استفاده از نرم‌افزارSAP2000 است. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد در ساخت مناره مسجدجامع که به استناد کتیبه روی آن یک مناره سلجوقی است، تدابیری به ‌کار گرفته شده؛ از جمله فرم باریک‌شونده مناره، کاهش ضخامت اجزای آن با افزایش ارتفاع، کاهش صلبیت بنا، ایجاد فضاهای خالی با اجرای دو پلکان و کاربرد چوب در ساختمان آن. کاربست چنین تمهیدات معمارانه‌ای است که مناره را از آسیب جدی در طول قرن‌ها مصون داشته است.

مطالب مرتبط